Skip to content

Đạo văn là gì? Ngưỡng trùng lặp luận văn bao nhiêu % là chấp nhận được

Đạo văn là hành vi sử dụng ý tưởng, số liệu, câu chữ của người khác (hoặc của chính mình đã công bố trước đó) mà không ghi nguồn, khiến người đọc hiểu nhầm đó là sản phẩm gốc của người viết. Không có một con số trùng lặp % áp dụng chung toàn quốc, nhưng thông lệ phổ biến tại các trường đại học Việt Nam là luận văn, khóa luận dưới 20–30% tổng thể (không tính trích dẫn hợp lệ, danh mục tham khảo) được xem là chấp nhận được, trong khi bài báo khoa học thường siết chặt hơn, dưới 15–20% vì tạp chí quốc tế đánh giá khắt khe hơn cấp trường. Quan trọng hơn cả con số: tỷ lệ trùng lặp do phần mềm trả về (similarity index) không đồng nghĩa với đạo văn — một đoạn trích dẫn đúng chuẩn vẫn hiện trùng lặp nhưng không vi phạm liêm chính khoa học.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc


Đạo văn là gì, phân biệt với trùng lặp thế nào?

Đạo văn (plagiarism) là việc trình bày ý tưởng, dữ liệu, hình ảnh hoặc câu chữ của người khác như thể là sản phẩm trí tuệ của chính mình, không ghi nhận nguồn gốc dù là cố ý hay vô ý.

Đạo văn là hành vi chiếm dụng ý tưởng, quy trình, kết quả hoặc câu chữ của người khác mà không ghi nhận đúng mức, kể cả khi việc sao chép đó không mang tính cố ý — đây là một trong các dạng vi phạm liêm chính nghiên cứu được Office of Research Integrity (ORI, cơ quan liên bang Hoa Kỳ giám sát liêm chính nghiên cứu trong lĩnh vực y sinh) định nghĩa và được nhiều cơ sở giáo dục dẫn chiếu khi xây dựng quy định nội bộ.

Cần phân biệt rạch ròi hai khái niệm hay bị đánh đồng: trùng lặp (duplication) là hiện tượng máy móc — đoạn văn trong bài giống với đoạn văn trong nguồn khác, không quan tâm lý do; đạo văn là kết luận về hành vi — chỉ xảy ra khi đoạn trùng đó không được ghi nguồn đúng chuẩn. Một luận văn trích dẫn nguyên văn một định nghĩa, có ngoặc kép và ghi rõ (Nguyễn, 2022, tr. 12), vẫn hiện trùng lặp 100% ở đoạn đó trên phần mềm kiểm tra, nhưng không phải đạo văn vì đã ghi nguồn minh bạch. Ngược lại, một đoạn diễn giải lại (paraphrase) hoàn toàn bằng câu chữ khác nhưng lấy nguyên ý tưởng cốt lõi mà không dẫn nguồn thì phần mềm có thể báo trùng lặp thấp, nhưng bản chất vẫn là đạo văn.

Đây là lý do vì sao chỉ nhìn vào con số phần trăm mà không xem chi tiết báo cáo (similarity report) là cách đọc sai lệch — điều được nói kỹ ở phần dưới.

Các dạng đạo văn thường gặp trong luận văn, bài báo khoa học

Đạo văn không chỉ có một hình thức "copy nguyên văn không ghi nguồn". Bảng dưới phân loại sáu dạng phổ biến nhất, xếp theo mức độ dễ bị phần mềm phát hiện từ cao đến thấp:

#Dạng đạo vănMô tảMức độ dễ bị phần mềm phát hiện
1Sao chép nguyên văn (verbatim)Copy nguyên câu, đoạn từ nguồn khác, không đặt ngoặc kép, không ghi nguồnRất cao
2Đạo văn khảm (mosaic/patchwork)Ghép nhiều cụm từ, câu từ nhiều nguồn khác nhau thành một đoạn liền mạchCao
3Diễn giải sai cách (paraphrase đạo văn)Đổi từ đồng nghĩa, đảo cấu trúc câu nhưng giữ nguyên ý và trình tự lập luận, không ghi nguồnTrung bình — công cụ AI-detect và người đọc chuyên môn phát hiện tốt hơn phần mềm similarity thuần túy
4Tự đạo văn (self-plagiarism)Dùng lại nguyên văn nội dung đã công bố trước đó của chính mình (khóa luận cũ, bài báo cũ) mà không trích dẫn hoặc không khai báoTrung bình — nhiều phần mềm loại trừ kho dữ liệu nội bộ trường nên dễ bị bỏ sót
5Đạo văn dịch (translation plagiarism)Dịch nguyên văn tài liệu tiếng nước ngoài sang tiếng Việt mà không ghi nguồn gốcThấp — phần mềm so khớp văn bản cùng ngôn ngữ khó bắt được
6Đạo văn nguồn (source-based plagiarism)Trích dẫn nguồn A nhưng thực tế lấy ý từ nguồn B (đọc qua trung gian, ghi sai nguồn gốc)Rất thấp — gần như không bị phần mềm phát hiện, chỉ lộ khi người phản biện đối chiếu tài liệu gốc

Dạng #4 và #6 là hai dạng bị bỏ sót nhiều nhất trong thực tế tại Việt Nam. Tự đạo văn thường xảy ra khi sinh viên phát triển khóa luận đại học thành luận văn thạc sĩ cùng đề tài — tái sử dụng bảng số liệu, đoạn cơ sở lý thuyết mà không nêu rõ đây là kế thừa từ công trình trước của chính mình. Cách trích dẫn nguồn thứ cấp đúng chuẩn (tránh rơi vào dạng #6) đã nêu chi tiết trong bài cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE.

Ngưỡng trùng lặp bao nhiêu % thì bị coi là đạo văn?

Không tồn tại một ngưỡng trùng lặp % thống nhất áp dụng bắt buộc cho toàn bộ luận văn, khóa luận, bài báo khoa học tại Việt Nam — mỗi cơ sở đào tạo và mỗi tạp chí tự quy định ngưỡng riêng, tương tự cách các trường tự quy định thể thức trình bày luận văn thạc sĩ.

Theo thông lệ phổ biến quan sát được tại nhiều trường đại học Việt Nam, ngưỡng trùng lặp thường được thiết lập theo cấp độ văn bản:

Loại văn bảnNgưỡng trùng lặp phổ biến (tổng thể)Ghi chú
Khóa luận tốt nghiệp đại họcThường 20–30%Một số khoa/trường chấp nhận ngưỡng cao hơn cho nhóm ngành lý thuyết nhiều định nghĩa
Luận văn thạc sĩThường 20–25%Siết chặt hơn khóa luận vì yêu cầu đóng góp học thuật cao hơn
Luận án tiến sĩThường dưới 20%Ngưỡng thấp nhất do yêu cầu cao nhất về tính nguyên bản
Bài báo khoa học nộp tạp chí quốc tếThường dưới 15–20% (loại trừ trích dẫn, danh mục tham khảo)Nhiều hệ thống biên tập dùng công cụ như iThenticate/CrossCheck, coi tỷ lệ cao là dấu hiệu cần rà soát kỹ, không tự động từ chối

Các con số trên phản ánh thông lệ phổ biến quan sát được, không phải quy định pháp lý cấp quốc gia — luôn kiểm tra ngưỡng chính thức trong quy định liêm chính khoa học hoặc hướng dẫn trình bày luận văn của chính trường, khoa mình đang theo học trước khi áp dụng.

Ba điểm dễ hiểu sai về ngưỡng trùng lặp:

  1. Ngưỡng áp cho tổng thể, không áp cho từng đoạn riêng lẻ. Một luận văn tổng thể 15% trùng lặp vẫn có thể bị đánh trượt nếu 15% đó tập trung nguyên vào một chương kết quả — nơi lẽ ra phải là nội dung nguyên bản của người viết. Ngược lại, một luận văn 28% trùng lặp nhưng phần lớn nằm ở chương cơ sở lý thuyết (trích dẫn định nghĩa hợp lệ) có thể vẫn được chấp nhận.
  2. Phần mềm mặc định loại trừ khác nhau. Một số hệ thống tự động loại trừ trích dẫn trong ngoặc kép và danh mục tham khảo khỏi tỷ lệ trùng lặp, một số không — cùng một luận văn có thể ra hai con số % khác nhau tùy cấu hình phần mềm, đây là lý do không nên so sánh trực tiếp % giữa hai công cụ khác nhau.
  3. Ngưỡng thấp không đảm bảo không đạo văn. Đạo văn dịch và đạo văn diễn giải sai cách (dạng #3, #5 ở bảng trên) có thể cho ra tỷ lệ trùng lặp rất thấp trên phần mềm nhưng vẫn là vi phạm liêm chính khoa học khi hội đồng hoặc phản biện đọc kỹ và đối chiếu nguồn gốc ý tưởng.

Công cụ kiểm tra trùng lặp hoạt động thế nào?

Phần mềm kiểm tra trùng lặp so khớp văn bản đầu vào với một kho dữ liệu tham chiếu khổng lồ — gồm bài báo đã xuất bản, luận văn đã nộp trước đó, trang web công khai — rồi trả về tỷ lệ phần trăm văn bản trùng khớp, kèm báo cáo chi tiết (similarity report) chỉ rõ từng đoạn trùng với nguồn nào.

Ba công cụ phổ biến nhất trong môi trường học thuật:

  • Turnitin — nền tảng kiểm tra trùng lặp được nhiều trường đại học trên thế giới và tại Việt Nam tích hợp vào hệ thống nộp bài, so khớp với kho dữ liệu gồm hàng triệu bài nộp của sinh viên từ các trường đối tác cộng với nội dung web công khai.
  • iThenticate — sản phẩm cùng công ty với Turnitin, chuyên dùng cho bài báo khoa học và bản thảo gửi tạp chí, được tích hợp vào hệ thống CrossCheck của nhiều nhà xuất bản quốc tế.
  • Công cụ kiểm tra tiếng Việt chuyên biệt — một số công cụ trong nước xây dựng kho dữ liệu tham chiếu tập trung vào tài liệu, luận văn tiếng Việt, xử lý tốt hơn đặc thù ngôn ngữ (từ ghép, dấu thanh) so với công cụ quốc tế vốn tối ưu cho tiếng Anh.

Điểm cần lưu ý: similarity report không tự động kết luận đạo văn — đây luôn là bước đọc và đánh giá của con người (giảng viên hướng dẫn, hội đồng, biên tập viên tạp chí). Phần mềm chỉ cung cấp dữ liệu thô để người đánh giá đối chiếu; hai luận văn cùng 22% trùng lặp có thể nhận hai kết luận khác nhau tùy phân bố trùng lặp nằm ở đâu trong bài.

Cách giảm tỷ lệ trùng lặp đúng cách, không phải "lách" phần mềm

Giảm trùng lặp hợp lệ nghĩa là loại bỏ đạo văn thật sự, không phải tìm cách đánh lừa phần mềm kiểm tra — hai việc này khác nhau về bản chất dù đôi khi trông giống nhau ở kết quả cuối.

Cách làm đúng:

  1. Diễn giải lại bằng chính hiểu biết của mình, không chỉ đổi từ. Đọc kỹ nguồn, gấp lại, viết ra ý mình hiểu bằng câu chữ và trình tự lập luận của riêng mình, sau đó đối chiếu lại nguồn để không sót ý quan trọng — không mở nguồn ra và đổi từng từ sang từ đồng nghĩa.
  2. Trích dẫn trực tiếp khi câu chữ gốc quan trọng. Nếu định nghĩa hoặc phát biểu của tác giả gốc chính xác đến mức không nên diễn đạt lại, đặt trong ngoặc kép và ghi nguồn kèm số trang — đây là cách hợp lệ duy nhất giữ nguyên văn.
  3. Khai báo rõ khi tái sử dụng nội dung của chính mình. Nếu luận văn thạc sĩ phát triển từ khóa luận đại học cùng đề tài, nêu rõ trong phần Mở đầu hoặc lời cảm ơn rằng nghiên cứu kế thừa, mở rộng từ công trình trước — nhiều trường yêu cầu khai báo minh bạch việc này thay vì cấm hoàn toàn.
  4. Ghi nguồn ngay khi ghi chú tài liệu, không đợi viết xong mới bổ sung. Phần lớn đạo văn vô ý xảy ra vì người viết đọc nhiều nguồn, ghi chú ý tưởng không kèm nguồn, đến lúc viết bài không nhớ ý nào của mình, ý nào lấy từ đâu.

Cách làm sai (dù có thể giảm % trên phần mềm nhưng không giải quyết đạo văn thật):

  • Chèn ký tự ẩn, đổi font ký tự Latin sang ký tự tương tự (homoglyph) để phần mềm không nhận diện được — đây là hành vi gian lận có chủ đích, nghiêm trọng hơn cả đạo văn ban đầu nếu bị phát hiện.
  • Đổi từng từ đơn lẻ sang từ đồng nghĩa bằng công cụ tự động (article spinning) mà không đọc hiểu lại nội dung — câu văn thường trở nên tối nghĩa, dễ bị người đọc chuyên môn nhận ra ngay cả khi phần mềm báo trùng lặp thấp.
  • Dịch qua một ngôn ngữ trung gian rồi dịch ngược lại tiếng Việt để "làm mới" câu chữ trong khi giữ nguyên ý tưởng không dẫn nguồn.

Cách phòng ngừa hiệu quả nhất vẫn là kiểm tra trùng lặp trong lúc viết, không đợi đến bản thảo hoàn chỉnh mới chạy một lần — phát hiện sớm một đoạn trùng lặp khi mới viết 2 trang dễ sửa hơn nhiều so với phát hiện ở trang 60 khi bản thảo đã gần hoàn thiện. Công cụ như Kiểm Tra Tài Liệu cho phép kiểm tra tỷ lệ trùng lặp độc lập trước khi nộp bản chính thức cho trường hoặc tạp chí.

Tình huống thực tế: đạo văn vô ý bị phát hiện ra sao?

Tình huống phổ biến nhất trong thực tế chấm luận văn tại Việt Nam không phải là sao chép trắng trợn, mà là đạo văn vô ý — người viết thực sự không nhận ra hành vi của mình là vi phạm.

Một trường hợp điển hình: sinh viên đọc 5–6 bài báo về cùng một mô hình lý thuyết, ghi chú tổng hợp ý chính vào một file riêng để tiện tra cứu, sau đó viết Chương 1 dựa trên file ghi chú đó — lúc này không còn nhớ chính xác câu nào là nguyên văn từ nguồn nào, câu nào là mình tự tổng hợp. Kết quả: một số câu "gần như nguyên văn" nguồn gốc lọt vào bài mà không có trích dẫn, dù người viết không hề có ý định sao chép.

Cách phòng tránh tình huống này: khi ghi chú tài liệu, luôn ghi kèm nguồn (tên tác giả, năm, số trang) ngay tại thời điểm ghi chú, không tách rời việc đọc và việc ghi nguồn thành hai bước khác nhau. Một quy tắc thực dụng: nếu không chắc một câu trong file ghi chú là ý của mình hay của tác giả gốc, mặc định coi là của tác giả gốc và trích dẫn.

Trường hợp thứ hai thường gặp ở hội đồng bảo vệ: giảng viên phản biện phát hiện một đoạn "quá trơn tru, văn phong khác hẳn phần còn lại của bài" — dấu hiệu cảnh báo sớm trước cả khi chạy phần mềm kiểm tra, vì đạo văn thường để lại dấu vết văn phong không đồng nhất. Rà soát văn phong đồng nhất toàn bài trước khi nộp — không chỉ chính tả mà cả giọng văn — được nói chi tiết trong bài 15 lỗi chính tả, văn phong thường gặp.

Hậu quả khi bị phát hiện đạo văn

Mức độ hậu quả tăng dần theo giai đoạn phát hiện và mức độ vi phạm, không phải lúc nào cũng dẫn đến hình thức kỷ luật nặng nhất ngay từ lần đầu:

Giai đoạn phát hiệnHậu quả thường gặp
Trong lúc viết, tự kiểm tra trước khi nộpKhông có hậu quả — đây là mục đích của việc kiểm tra sớm
Giảng viên hướng dẫn phát hiện trước khi nộp hội đồngYêu cầu viết lại đoạn/chương liên quan, có thể làm chậm tiến độ bảo vệ
Hội đồng phát hiện khi chấm hoặc bảo vệKhông thông qua, yêu cầu chỉnh sửa và bảo vệ lại, hoặc đánh giá không đạt tùy mức độ và quy định từng trường
Tạp chí phát hiện trước khi xuất bảnTừ chối bản thảo (desk reject), có thể ghi nhận vào hồ sơ tác giả với hệ thống của nhà xuất bản
Phát hiện sau khi đã công bố, cấp bằngNghiêm trọng nhất: có thể bị rút bài (retraction) nếu là bài báo, hoặc bị xem xét thu hồi văn bằng theo quy chế của cơ sở đào tạo — ảnh hưởng lâu dài đến uy tín học thuật

Retraction Watch — cơ sở dữ liệu quốc tế theo dõi các bài báo khoa học bị rút — là ví dụ cho thấy hậu quả đạo văn không dừng lại ở một lần bị từ chối, mà có thể theo tác giả suốt sự nghiệp học thuật vì hồ sơ rút bài thường công khai và được các tạp chí khác tra cứu khi nhận bản thảo mới.

Checklist tự kiểm tra chống đạo văn trước khi nộp

Rà theo thứ tự trước khi nộp bản thảo cuối cùng cho giảng viên hướng dẫn hoặc tạp chí:

  • [ ] Mọi ý tưởng, số liệu, định nghĩa không phải của mình đều có trích dẫn kèm nguồn
  • [ ] Câu trích nguyên văn đặt trong ngoặc kép, ghi kèm số trang
  • [ ] Đoạn diễn giải lại (paraphrase) viết bằng câu chữ và trình tự lập luận của chính mình, không chỉ đổi từ đồng nghĩa
  • [ ] Nội dung tái sử dụng từ công trình trước của chính mình (khóa luận cũ, bài báo cũ) đã được khai báo rõ
  • [ ] Trích dẫn trong bài và danh mục tham khảo khớp nhau 100%, không thiếu, không thừa
  • [ ] Đã chạy công cụ kiểm tra trùng lặp ít nhất một lần trước bản nháp cuối, không đợi đến ngày nộp
  • [ ] Đã đọc similarity report chi tiết, không chỉ nhìn con số % tổng, xác định từng đoạn trùng lặp là trích dẫn hợp lệ hay cần sửa
  • [ ] Đã xác nhận ngưỡng trùng lặp chính thức của trường/khoa/tạp chí, không dựa hoàn toàn vào con số tham khảo chung

Câu hỏi thường gặp

Trùng lặp bao nhiêu % thì chắc chắn bị coi là đạo văn?

Không có ngưỡng tuyệt đối áp dụng chung, vì tỷ lệ trùng lặp cao có thể hoàn toàn hợp lệ nếu là trích dẫn đúng chuẩn, và tỷ lệ thấp vẫn có thể là đạo văn nếu rơi vào dạng diễn giải sai cách hoặc đạo văn dịch. Ngưỡng tham khảo phổ biến cho luận văn, khóa luận tại Việt Nam thường trong khoảng 20–30%, nhưng con số chính thức luôn do từng trường quy định.

Trích dẫn đúng chuẩn nhưng tỷ lệ trùng lặp vẫn cao thì có sao không?

Cần xem chi tiết similarity report thay vì chỉ nhìn con số %. Nếu phần lớn tỷ lệ trùng lặp nằm ở các đoạn trích dẫn có ngoặc kép và ghi nguồn đầy đủ, đây không phải đạo văn — một số hội đồng và tạp chí chấp nhận giải trình bằng cách đính kèm báo cáo chi tiết, số khác yêu cầu diễn giải lại bớt các đoạn trích dài để giảm tỷ lệ tổng.

Tự đạo văn (self-plagiarism) có thực sự là vi phạm không?

Có. Dùng lại nguyên văn nội dung mình đã công bố trước đó (khóa luận cũ, bài báo cũ) mà không khai báo là vi phạm liêm chính khoa học, vì người đọc mặc định mọi nội dung trong bài là đóng góp mới. Cách xử lý đúng là khai báo rõ phần nào kế thừa từ công trình trước, không phải né tránh hoàn toàn việc dùng lại dữ liệu của chính mình khi có lý do chính đáng (ví dụ mở rộng khóa luận thành luận văn).

Dùng công cụ diễn giải lại (paraphrasing tool) có bị coi là đạo văn không?

Nếu chỉ dùng công cụ để đổi từ đồng nghĩa hàng loạt mà không đọc hiểu và viết lại bằng ý của mình, nội dung vẫn giữ nguyên cấu trúc lập luận gốc và vẫn là đạo văn về bản chất, dù phần mềm kiểm tra trùng lặp có thể báo tỷ lệ thấp. Cách dùng đúng là đọc nguồn, gấp lại, tự viết ra ý hiểu của mình rồi mới đối chiếu lại nguồn. Trường hợp rủi ro cao hơn — dùng AI để viết hộ nguyên đoạn nội dung học thuật — có ranh giới và cách khai báo riêng, nêu chi tiết trong bài AI viết luận văn có bị coi là đạo văn không.

Đạo văn dịch từ tài liệu tiếng Anh sang tiếng Việt có bị phát hiện không?

Phần mềm kiểm tra trùng lặp thông thường khó phát hiện dạng này vì so khớp dựa trên văn bản cùng ngôn ngữ. Đạo văn dịch chủ yếu bị phát hiện qua người đọc chuyên môn nhận ra ý tưởng, cấu trúc lập luận trùng khớp với một tài liệu gốc tiếng nước ngoài cụ thể, hoặc qua các công cụ chuyên biệt so khớp đa ngôn ngữ mà một số hệ thống lớn đã tích hợp.

Trích dẫn từ nguồn thứ cấp mà không đọc bản gốc thì cần lưu ý gì để không bị coi là đạo văn nguồn?

Phải ghi rõ là trích dẫn qua trung gian, ví dụ dạng "(Tác giả gốc, năm, trích trong Tác giả bạn đọc được, năm)", không ghi như thể đã đọc trực tiếp tài liệu gốc. Chi tiết cách trích nguồn thứ cấp đúng chuẩn APA và IEEE có trong bài cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE.

UniDoc có giúp phát hiện đạo văn khi soạn luận văn không?

Trên UniDoc, tính năng kiểm tra trùng lặp hoạt động song song với kiểm tra chính tả và văn phong AI ngay trong lúc soạn thảo, giúp người viết thấy cảnh báo tại đúng vị trí đoạn có vấn đề thay vì phải đợi xuất file sang công cụ ngoài rồi đối chiếu lại thủ công. Cách bật tính năng này có trong hướng dẫn sử dụng UniDoc.

Tóm tắt

  • Đạo văn là hành vi dùng ý tưởng, câu chữ của người khác (hoặc của chính mình) mà không ghi nguồn; trùng lặp % do phần mềm trả về không đồng nghĩa với đạo văn.
  • Sáu dạng đạo văn phổ biến: sao chép nguyên văn, đạo văn khảm, diễn giải sai cách, tự đạo văn, đạo văn dịch, đạo văn nguồn — ba dạng cuối khó bị phần mềm phát hiện nhất.
  • Ngưỡng trùng lặp tham khảo phổ biến: khóa luận/luận văn 20–30%, luận án tiến sĩ dưới 20%, bài báo khoa học quốc tế dưới 15–20% — luôn xác nhận ngưỡng chính thức của trường/tạp chí.
  • Đạo văn vô ý thường xảy ra khi ghi chú tài liệu tách rời việc ghi nguồn; nguyên tắc an toàn là ghi nguồn ngay tại thời điểm ghi chú.
  • Hậu quả tăng dần theo giai đoạn phát hiện, nặng nhất khi phát hiện sau khi đã công bố hoặc cấp bằng — có thể dẫn đến rút bài hoặc thu hồi văn bằng.

Nguồn tham khảo: Office of Research Integrity (ORI, Hoa Kỳ) — định nghĩa và phân loại vi phạm liêm chính nghiên cứu; Retraction Watch — cơ sở dữ liệu theo dõi bài báo bị rút; thông lệ ngưỡng trùng lặp phổ biến quan sát từ hướng dẫn trình bày luận văn của các cơ sở đào tạo tại Việt Nam; Thông tư 08/2021/TT-BGDĐT và Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT (Bộ GD&ĐT, 2021). Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.

Bài viết liên quan

Cập nhật gần nhất: