Liêm chính khoa học là gì? Các hành vi vi phạm thường gặp và hậu quả

Liêm chính khoa học (research integrity) là việc tuân thủ trung thực, minh bạch và có trách nhiệm trong toàn bộ quá trình nghiên cứu — từ thu thập, xử lý số liệu đến công bố kết quả — không ngụy tạo, không xuyên tạc, không chiếm dụng công trình của người khác. Ba hành vi vi phạm nghiêm trọng nhất, được gọi tắt là FFP, gồm: Fabrication (ngụy tạo số liệu chưa từng thu thập), Falsification (xuyên tạc, chỉnh sửa số liệu/quy trình thật để có kết quả mong muốn) và Plagiarism (đạo văn). Ngoài FFP, còn ít nhất sáu hành vi vi phạm khác ít được nói đến nhưng phổ biến không kém trong thực tế nghiên cứu tại Việt Nam, được trình bày chi tiết trong bài này.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc

Liêm chính khoa học là gì?

Liêm chính khoa học là tập hợp các chuẩn mực đạo đức và chuyên môn mà người làm nghiên cứu phải tuân thủ trong toàn bộ vòng đời một công trình: từ lúc lập đề cương, thu thập và phân tích dữ liệu, đến khi viết, công bố và chia sẻ kết quả với cộng đồng khoa học.

Nghiên cứu có trách nhiệm (responsible conduct of research) đòi hỏi tính trung thực trong việc truyền đạt thông tin, tin cậy trong việc thực hiện nghiên cứu, tôn trọng đồng nghiệp, chủ thể nghiên cứu và tài sản trí tuệ, công bằng trong ghi nhận đóng góp và trách nhiệm giải trình với xã hội — theo khung nguyên tắc được nêu trong Singapore Statement on Research Integrity, văn kiện đồng thuận quốc tế công bố tại Hội nghị Thế giới về Liêm chính Nghiên cứu lần thứ hai (World Conference on Research Integrity), Singapore, tháng 7/2010.

Liêm chính khoa học khác với năng lực chuyên môn: một nghiên cứu có thể có phương pháp yếu, cỡ mẫu nhỏ, kết luận chưa chắc chắn — đó là vấn đề chất lượng, không phải vi phạm liêm chính, miễn là tác giả trình bày trung thực đúng những gì đã làm và đã thu được. Vi phạm liêm chính chỉ xảy ra khi có hành vi cố ý làm sai lệch bức tranh thật về quá trình hoặc kết quả nghiên cứu.

Tại Việt Nam, chưa có một đạo luật riêng quy định thống nhất về liêm chính khoa học ở cấp quốc gia; các thông tư của Bộ GD&ĐT (Thông tư 08/2021/TT-BGDĐT với đại học, Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT với thạc sĩ, Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT với tiến sĩ) giao quyền ban hành quy định chi tiết về đạo đức nghiên cứu, xử lý vi phạm cho từng cơ sở đào tạo — tương tự cách các trường tự quy định thể thức trình bày luận văn thạc sĩ. Một số đại học lớn (ví dụ nhóm đại học quốc gia, đại học trọng điểm) đã ban hành bộ quy tắc liêm chính học thuật riêng cho đơn vị mình, quy định cụ thể quy trình tố cáo, điều tra và xử lý.

Ba trụ cột FFP: ngụy tạo, xuyên tạc, đạo văn

FFP là bộ ba hành vi vi phạm liêm chính nghiêm trọng nhất, được nhiều cơ quan quản lý nghiên cứu quốc tế — trong đó có Office of Research Integrity (ORI, cơ quan liên bang Hoa Kỳ giám sát liêm chính nghiên cứu y sinh) — dùng làm định nghĩa chuẩn cho "hành vi sai trái trong nghiên cứu" (research misconduct).

Hành vi	Định nghĩa	Ví dụ minh họa
Fabrication (ngụy tạo)	Bịa đặt số liệu hoặc kết quả và ghi lại/công bố như thể đã thực sự thu thập, đo lường	Báo cáo đã khảo sát 300 người nhưng thực tế chỉ thu về 150 phiếu, tự điền thêm 150 phiếu "ảo" cho đủ cỡ mẫu đã đăng ký
Falsification (xuyên tạc)	Thao túng vật liệu, thiết bị, quy trình nghiên cứu, hoặc chỉnh sửa/bỏ sót dữ liệu và kết quả khiến nghiên cứu không được thể hiện chính xác trong hồ sơ	Loại bỏ các điểm dữ liệu (outlier) không ủng hộ giả thuyết mà không nêu rõ lý do thống kê và không công bố việc đã loại bỏ
Plagiarism (đạo văn)	Chiếm dụng ý tưởng, quy trình, kết quả hoặc câu chữ của người khác mà không ghi nhận đúng mức	Sao chép nguyên đoạn phương pháp luận từ một bài báo khác, đổi vài từ, không trích dẫn

Ranh giới giữa Falsification và một sai sót phương pháp luận thông thường nằm ở ý định: một nhà nghiên cứu loại bỏ outlier theo tiêu chí thống kê đã công bố trước (ví dụ ngoài 3 độ lệch chuẩn) và nêu rõ trong Methods là làm đúng quy trình; loại bỏ cùng dữ liệu đó chỉ vì nó "không đẹp" với giả thuyết và giấu đi mới là Falsification. Đây cũng là lý do phần Methods của một bài báo phải đủ chi tiết để người khác lặp lại được — nguyên tắc đã nêu trong bài cấu trúc bài báo khoa học IMRAD. Đạo văn — hành vi phổ biến nhất trong ba trụ cột với sinh viên, học viên Việt Nam — được phân tích chi tiết theo từng dạng, kèm ngưỡng trùng lặp tham khảo, trong bài đạo văn là gì, ngưỡng trùng lặp bao nhiêu % chấp nhận được.

Các hành vi vi phạm khác ít được biết đến

Ngoài FFP, còn một nhóm hành vi vi phạm liêm chính khoa học phổ biến trong thực tế nhưng ít được nhắc đến trong các bài hướng dẫn phổ thông — phần lớn liên quan đến ghi nhận đóng góp và cách công bố kết quả.

Hành vi	Mô tả	Vì sao vi phạm liêm chính
Đồng tác giả ma (ghost authorship)	Người thực sự viết hoặc đóng góp chính không được ghi tên tác giả	Che giấu ai thực sự chịu trách nhiệm về nội dung khoa học
Đồng tác giả danh dự (gift/honorary authorship)	Thêm tên người không có đóng góp thực chất (thường vì chức vụ, quan hệ) vào danh sách tác giả	Vi phạm tiêu chí đóng góp thực chất theo hướng dẫn của ICMJE, làm sai lệch trách nhiệm giải trình
Chia nhỏ công bố (salami slicing)	Tách một nghiên cứu đủ để công bố thành nhiều bài báo nhỏ hơn mức cần thiết để tăng số lượng công bố	Làm loãng đóng góp thật, gây khó khăn cho người đọc muốn nắm toàn cảnh nghiên cứu
Công bố trùng lặp (duplicate publication)	Gửi cùng một nội dung nghiên cứu (hoặc gần như giống hệt) cho nhiều tạp chí mà không khai báo	Vi phạm bản quyền tạp chí gốc, làm sai lệch số liệu thống kê khoa học tổng thể
Không khai báo xung đột lợi ích	Che giấu nguồn tài trợ, quan hệ có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của kết quả	Người đọc không có cơ sở để đánh giá độ tin cậy của kết luận
Thao túng bình duyệt (peer review manipulation)	Đề xuất danh sách phản biện là tài khoản giả hoặc cộng sự thân quen để tự duyệt bài mình	Phá vỡ cơ chế kiểm soát chất lượng cốt lõi của xuất bản khoa học

Chia nhỏ công bố và đồng tác giả danh dự là hai hành vi dễ bị xem nhẹ nhất vì không liên quan trực tiếp đến số liệu hay câu chữ như FFP, nhưng đều được Committee on Publication Ethics (COPE — tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 1997 tại Anh, quy tụ hàng nghìn tạp chí thành viên) xếp vào nhóm vi phạm liêm chính xuất bản cần xử lý nghiêm túc, thường qua các lưu đồ xử lý (flowchart) công khai cho biên tập viên tham khảo.

Ai giám sát và xử lý vi phạm liêm chính khoa học tại Việt Nam?

Cơ chế giám sát liêm chính khoa học tại Việt Nam vận hành theo ba tầng, không tập trung vào một cơ quan duy nhất:

Cấp cơ sở đào tạo/nghiên cứu — hội đồng khoa học, phòng quản lý nghiên cứu khoa học của trường/viện tiếp nhận tố cáo, thành lập hội đồng thẩm định khi có nghi vấn vi phạm liên quan đến luận văn, luận án, đề tài nghiên cứu do đơn vị quản lý.
Cấp tạp chí/nhà xuất bản — ban biên tập tạp chí xử lý vi phạm liên quan đến bản thảo đang xét duyệt hoặc bài đã xuất bản, theo hướng dẫn của các tổ chức quốc tế như COPE; quyết định có thể là yêu cầu sửa (correction), rút bài (retraction), hoặc cấm tác giả gửi bài trong một thời gian.
Cấp hội đồng chức danh/ngành — với nghiên cứu sinh, Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT yêu cầu công bố kết quả luận án trên tạp chí hoặc kỷ yếu hội thảo có phản biện trước khi bảo vệ; vi phạm liêm chính ở công bố này ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện bảo vệ luận án.

Vì không có cơ quan trung ương duy nhất thụ lý mọi vụ việc, hệ quả thực tế là mức độ xử lý khác nhau đáng kể giữa các trường — cùng một hành vi (ví dụ đạo văn một phần chương cơ sở lý thuyết) có thể bị một trường yêu cầu viết lại và bảo vệ trễ, trong khi trường khác coi là vi phạm nghiêm trọng dẫn đến không công nhận kết quả. Đây là lý do nên đọc kỹ quy chế liêm chính (nếu trường đã ban hành) hoặc quy chế đào tạo sau đại học của chính trường mình trước khi bắt đầu nghiên cứu, không suy đoán theo mức xử lý nghe được từ trường khác.

Hậu quả khi vi phạm liêm chính khoa học

Hậu quả khác nhau rõ rệt theo vai trò của người vi phạm và giai đoạn phát hiện:

Đối tượng	Hậu quả có thể xảy ra
Sinh viên, học viên cao học	Không công nhận kết quả luận văn/khóa luận, phải làm lại hoặc bảo vệ lại; nặng hơn có thể bị kỷ luật học vụ theo quy chế trường
Nghiên cứu sinh	Đình chỉ hoặc không được bảo vệ luận án; nếu phát hiện sau khi đã cấp bằng, có thể bị xem xét thu hồi bằng tiến sĩ theo quy chế cơ sở đào tạo
Giảng viên, nhà khoa học	Bài báo bị rút (retraction), ảnh hưởng chỉ số công bố dùng để xét chức danh; có thể bị đình chỉ hướng dẫn nghiên cứu sinh trong một thời gian
Tổ chức chủ trì đề tài	Đề tài nghiên cứu có tài trợ bị thu hồi kinh phí hoặc yêu cầu hoàn trả nếu vi phạm liên quan đến số liệu đã dùng để nghiệm thu

Retraction Watch — cơ sở dữ liệu quốc tế theo dõi các bài báo khoa học bị rút, hoạt động từ năm 2010 — cho thấy một đặc điểm quan trọng: hồ sơ rút bài gắn với tên tác giả vĩnh viễn và công khai, được nhiều hệ thống biên tập tra cứu tự động khi tác giả gửi bản thảo mới. Đây là lý do hậu quả của vi phạm liêm chính khoa học thường kéo dài hơn nhiều so với hậu quả của một luận văn bị đánh giá thấp vì chất lượng chuyên môn.

Tình huống thực tế: vi phạm liêm chính không cố ý ở nghiên cứu sinh Việt Nam

Tình huống phổ biến nhất không phải là gian lận số liệu trắng trợn, mà là thiếu hiểu biết về quy tắc đóng góp tác giả khi công bố bài báo từ luận án.

Trường hợp điển hình: nghiên cứu sinh hoàn thành phần lớn công việc thực nghiệm và viết bản thảo, nhưng theo "thông lệ ngầm" của một số nhóm nghiên cứu, tự động thêm tên trưởng nhóm hoặc người quản lý phòng thí nghiệm vào danh sách đồng tác giả dù người đó không tham gia trực tiếp vào thiết kế nghiên cứu, phân tích hay viết bài — đây là gift authorship, một dạng vi phạm liêm chính dù xuất phát từ ý tốt hoặc áp lực quan hệ, không phải ý đồ gian lận.

Cách phòng tránh: đối chiếu danh sách tác giả với tiêu chí đóng góp thực chất trước khi nộp bài — tiêu chuẩn phổ biến nhất là bốn tiêu chí của ICMJE (đóng góp đáng kể vào ý tưởng/thiết kế hoặc thu thập/phân tích dữ liệu; tham gia soạn thảo hoặc chỉnh sửa nội dung khoa học quan trọng; phê duyệt bản thảo cuối; đồng ý chịu trách nhiệm giải trình về toàn bộ công trình) — một người phải đạt cả bốn tiêu chí mới đủ điều kiện đứng tên tác giả, không chỉ một trong số đó. Phần khai báo vai trò đóng góp cụ thể theo khung CRediT (đã nêu trong bài IMRAD) là công cụ thực dụng giúp minh bạch hóa việc này ngay từ khi nộp bản thảo.

Tình huống thứ hai thường gặp: nghiên cứu sinh dưới áp lực chỉ tiêu công bố theo Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT, tách một nghiên cứu đủ dữ liệu cho một bài báo hoàn chỉnh thành hai, ba bài nhỏ hơn để tăng số lượng công bố — rơi vào salami slicing mà không nhận ra đây là vấn đề liêm chính, chỉ nghĩ đơn thuần là "chia nhỏ cho dễ viết".

Checklist tự kiểm tra liêm chính khoa học trước khi công bố

Rà theo thứ tự trước khi nộp bản thảo bài báo hoặc luận án:

[ ] Mọi số liệu trong bài đều có thể truy vết về nguồn thu thập thực tế, không có số liệu ước tính trình bày như số liệu đo được
[ ] Việc loại bỏ dữ liệu (nếu có) tuân theo tiêu chí thống kê đã công bố trước, không loại bỏ vì "không đẹp"
[ ] Toàn bộ ý tưởng, câu chữ vay mượn đều có trích dẫn đúng chuẩn, đã kiểm tra bằng công cụ chống trùng lặp
[ ] Danh sách tác giả đối chiếu đủ 4 tiêu chí ICMJE, không có gift/ghost authorship
[ ] Đã khai báo đầy đủ nguồn tài trợ và xung đột lợi ích (nếu có)
[ ] Nghiên cứu không bị tách nhỏ khỏi mức cần thiết chỉ để tăng số lượng công bố
[ ] Không gửi cùng một bản thảo hoặc nội dung gần như giống hệt cho nhiều tạp chí cùng lúc
[ ] Đã đọc quy chế liêm chính khoa học (nếu có) hoặc quy chế đào tạo sau đại học của chính cơ sở đào tạo mình

Câu hỏi thường gặp

FFP là viết tắt của những từ nào?

FFP viết tắt của Fabrication (ngụy tạo số liệu), Falsification (xuyên tạc, chỉnh sửa số liệu hoặc quy trình) và Plagiarism (đạo văn) — ba hành vi vi phạm liêm chính khoa học nghiêm trọng nhất theo định nghĩa được nhiều cơ quan quản lý nghiên cứu quốc tế, trong đó có Office of Research Integrity (ORI, Hoa Kỳ), sử dụng làm chuẩn.

Việt Nam có luật riêng về liêm chính khoa học không?

Chưa có một đạo luật thống nhất riêng ở cấp quốc gia. Các thông tư của Bộ GD&ĐT (Thông tư 08/2021, 23/2021, 18/2021/TT-BGDĐT theo từng bậc đào tạo) giao quyền ban hành quy định chi tiết về đạo đức nghiên cứu và xử lý vi phạm cho từng cơ sở đào tạo, dẫn đến mức độ và cách xử lý khác nhau giữa các trường.

Thêm tên người hướng dẫn vào bài báo có luôn là vi phạm liêm chính không?

Không, nếu người hướng dẫn thực sự đạt đủ 4 tiêu chí đóng góp của ICMJE — đóng góp vào ý tưởng/thiết kế hoặc phân tích dữ liệu, tham gia soạn thảo hoặc chỉnh sửa nội dung khoa học, phê duyệt bản thảo cuối, và đồng ý chịu trách nhiệm giải trình. Chỉ vi phạm khi thêm tên chỉ vì chức vụ hoặc quan hệ mà không có đóng góp thực chất tương ứng.

Chia nhỏ một nghiên cứu thành nhiều bài báo có phải luôn sai không?

Không phải lúc nào cũng sai — nếu mỗi bài thực sự có câu hỏi nghiên cứu, đóng góp và dữ liệu độc lập đủ ý nghĩa khoa học riêng thì không vi phạm. Chỉ trở thành salami slicing khi tách nhỏ một nghiên cứu vốn nên là một bài hoàn chỉnh chỉ để tăng số lượng công bố mà mỗi phần tách ra không đủ đóng góp độc lập.

Vi phạm liêm chính bị phát hiện sau khi đã cấp bằng thì xử lý thế nào?

Tùy quy chế từng cơ sở đào tạo, nhưng thường có quy trình thành lập hội đồng thẩm định lại, và nếu kết luận vi phạm nghiêm trọng có thể dẫn đến xem xét thu hồi văn bằng. Đây là hậu quả nặng nhất trong các mức xử lý vì ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình công tác sau này của người vi phạm, khác với việc chỉnh sửa trước khi bảo vệ vốn ít ảnh hưởng hơn nhiều.

Đạo văn khác gì với các vi phạm liêm chính khoa học khác trong nhóm FFP?

Đạo văn là chiếm dụng ý tưởng, câu chữ của người khác mà không ghi nguồn; Fabrication và Falsification liên quan trực tiếp đến việc bịa đặt hoặc chỉnh sửa số liệu nghiên cứu. Cả ba đều là vi phạm liêm chính nghiêm trọng, nhưng đạo văn là dạng phổ biến nhất với sinh viên, học viên vì không đòi hỏi phải có dữ liệu thực nghiệm để vi phạm — chi tiết các dạng đạo văn và cách phân biệt với trùng lặp hợp lệ có trong bài đạo văn là gì, ngưỡng trùng lặp bao nhiêu %.

UniDoc có giúp gì cho việc giữ liêm chính khoa học khi viết bài báo, luận án không?

UniDoc hỗ trợ phần kiểm soát được bằng công cụ: kiểm tra trùng lặp và chính tả, văn phong ngay trong lúc soạn thảo, sinh trích dẫn tự động đúng chuẩn APA/IEEE/Vancouver để giảm rủi ro đạo văn do trích dẫn sai hoặc thiếu sót. Phần liên quan đến số liệu, đóng góp tác giả và xung đột lợi ích vẫn thuộc trách nhiệm của người nghiên cứu, công cụ soạn thảo không thay thế được. Xem thêm tại trang chủ UniDoc và hướng dẫn sử dụng UniDoc.

Vi phạm liêm chính khoa học không chỉ dừng ở FFP truyền thống — việc dùng AI tạo sinh viết hộ nội dung học thuật mà không khai báo đang nổi lên như một dạng vi phạm mới, với ranh giới và cách khai báo riêng nêu trong bài AI viết luận văn có bị coi là đạo văn không.

Tóm tắt

Liêm chính khoa học là chuẩn mực trung thực, minh bạch trong toàn bộ quá trình nghiên cứu; vi phạm khi có hành vi cố ý làm sai lệch, không phải khi nghiên cứu có hạn chế về chất lượng.
FFP (Fabrication, Falsification, Plagiarism) là ba trụ cột vi phạm nghiêm trọng nhất theo định nghĩa của ORI và nhiều cơ quan quốc tế.
Sáu hành vi vi phạm khác ít được biết đến: đồng tác giả ma, đồng tác giả danh dự, chia nhỏ công bố, công bố trùng lặp, không khai báo xung đột lợi ích, thao túng bình duyệt.
Việt Nam chưa có luật riêng về liêm chính khoa học cấp quốc gia; các thông tư của Bộ GD&ĐT giao quyền quy định chi tiết cho từng cơ sở đào tạo, dẫn đến cách xử lý khác nhau giữa các trường.
Danh sách tác giả nên đối chiếu đủ 4 tiêu chí ICMJE; hậu quả vi phạm tăng nặng theo giai đoạn phát hiện, nghiêm trọng nhất khi phát hiện sau khi đã công bố hoặc cấp bằng.

Nguồn tham khảo: Singapore Statement on Research Integrity (World Conference on Research Integrity, 2010); Office of Research Integrity (ORI, Hoa Kỳ) — định nghĩa FFP; Committee on Publication Ethics (COPE, thành lập 1997); ICMJE Recommendations — tiêu chí đóng góp tác giả; Retraction Watch — cơ sở dữ liệu theo dõi bài báo bị rút; Thông tư 08/2021, 23/2021, 18/2021/TT-BGDĐT (Bộ GD&ĐT, 2021). Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.

Liêm chính khoa học là gì? Các hành vi vi phạm thường gặp và hậu quả ​