Trích dẫn nguồn thứ cấp trong luận văn: khi nào được phép, ghi thế nào
Trích dẫn nguồn thứ cấp (secondary citation) là việc dẫn lại ý tưởng, số liệu hoặc định nghĩa của một tác giả gốc mà người viết không đọc trực tiếp, mà đọc được thông qua một tài liệu trung gian khác. Trích dẫn kiểu này chỉ được phép dùng khi không thể tiếp cận bản gốc — sách đã tuyệt bản, tài liệu chưa dịch sang ngôn ngữ người viết đọc được, hoặc văn kiện cổ không còn lưu hành — và phải ghi rõ dạng "trích trong" hoặc "dẫn theo" theo đúng chuẩn APA hoặc IEEE, tuyệt đối không ghi như thể đã đọc bản gốc. Đây là lỗi trích dẫn bị hội đồng chấm luận văn phát hiện nhiều nhất khi hỏi vấn đáp trực tiếp về nội dung tài liệu gốc.
Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc
Trích dẫn nguồn thứ cấp là gì, khác trích dẫn trực tiếp ở đâu?
Trích dẫn nguồn thứ cấp phát sinh khi người viết luận văn đọc ý tưởng của tác giả A không phải từ chính công trình của tác giả A, mà từ cách tác giả B thuật lại ý tưởng đó trong công trình của tác giả B.
Trích dẫn nguồn thứ cấp (secondary citation, còn gọi là "trích dẫn qua nguồn trung gian") là việc dẫn lại nội dung của một tác giả gốc thông qua một tài liệu khác đã trích dẫn tác giả đó trước, trong khi người viết chưa từng đọc trực tiếp công trình gốc — APA Publication Manual, ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019).
Khác biệt cốt lõi với trích dẫn trực tiếp (primary citation) nằm ở việc: trích dẫn trực tiếp nghĩa là người viết đã tự tay đọc, kiểm chứng và hiểu đúng ngữ cảnh gốc của thông tin; trích dẫn thứ cấp nghĩa là người viết tin tưởng hoàn toàn vào cách tác giả trung gian diễn giải lại — nếu tác giả trung gian trích sai, diễn giải lệch hoặc cắt xén ngữ cảnh, người viết sẽ lặp lại đúng sai lầm đó mà không biết. Đây là lý do cả APA lẫn IEEE Editorial Style Manual (IEEE) đều coi trích dẫn thứ cấp là giải pháp tình thế, không phải cách trích dẫn được khuyến khích. Nguyên tắc trích dẫn nói chung — hai phần bắt buộc phải khớp nhau giữa trích dẫn trong bài và danh mục tham khảo — đã nêu trong bài cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE; bài này đi sâu riêng vào trường hợp trích dẫn qua trung gian.
Khi nào được phép dùng trích dẫn nguồn thứ cấp trong luận văn?
Trích dẫn nguồn thứ cấp chỉ được coi là hợp lệ khi người viết đã cố gắng tìm bản gốc nhưng không thể tiếp cận được, không phải vì lười tra cứu.
Bốn tình huống được coi là hợp lệ trong thực tế học thuật:
- Tài liệu gốc đã tuyệt bản hoặc không còn lưu hành — sách xuất bản từ nhiều thập kỷ trước, nhà xuất bản đã giải thể, không còn bản in hay bản số hóa nào truy cập được qua thư viện hay cơ sở dữ liệu học thuật.
- Tài liệu gốc viết bằng ngôn ngữ người viết không đọc được và chưa có bản dịch — ví dụ một công trình gốc bằng tiếng Đức hoặc tiếng Nhật chỉ được biết đến qua bản tóm lược hoặc trích dẫn trong một bài báo tiếng Anh.
- Tài liệu gốc là văn kiện lưu trữ, tài liệu cổ hoặc dữ liệu nội bộ không công khai — báo cáo nội bộ của một tổ chức, số liệu điều tra gốc chỉ được công bố lại dưới dạng tổng hợp trong một nghiên cứu khác.
- Thư viện hoặc cơ sở dữ liệu của trường không có quyền truy cập bản gốc — trường hợp phổ biến với bài báo trả phí trên các cơ sở dữ liệu quốc tế mà thư viện trường chưa mua quyền truy cập, và tác giả không phản hồi yêu cầu xin bản PDF qua email.
Ba tình huống dưới đây không được coi là hợp lệ, dù người viết vẫn hay lấy làm lý do:
- Bản gốc có sẵn công khai (ví dụ trên Google Scholar, ResearchGate) nhưng người viết không dành thời gian tìm.
- Chuỗi trích dẫn nhiều tầng — tác giả C trích tác giả B, tác giả B trích tác giả A — mà người viết chỉ đọc được tác giả C rồi ghi thẳng như đã đọc tác giả A.
- Dùng trích dẫn thứ cấp cho định nghĩa cốt lõi của luận văn (ví dụ định nghĩa biến nghiên cứu chính) — phần này bắt buộc phải đọc và trích trực tiếp bản gốc vì đây là nền tảng lý luận của toàn bộ công trình.
Không có văn bản pháp lý nào của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định thành văn một ngưỡng tỷ lệ tối đa cho trích dẫn thứ cấp trong luận văn — khác với ngưỡng tỷ lệ trùng lặp đã có barem cụ thể tại nhiều trường, nêu trong bài đạo văn là gì, ngưỡng trùng lặp bao nhiêu là chấp nhận được. Theo kinh nghiệm hướng dẫn thực tế, hội đồng thường chỉ đặt câu hỏi khi trích dẫn thứ cấp chiếm một tỷ lệ đáng kể trong chương tổng quan tài liệu — chương thường chiếm 20–25% dung lượng chương 1 với luận văn thạc sĩ, 25–30% chính văn với luận án tiến sĩ theo thông lệ tại các cơ sở đào tạo Việt Nam, đã nêu trong bài cách viết chương tổng quan tài liệu — vì tỷ lệ trích dẫn thứ cấp cao ở đúng chương chiếm dung lượng lớn nhất này cho thấy người viết chưa thực sự đọc tài liệu nền tảng của lĩnh vực nghiên cứu.
Cách ghi trích dẫn nguồn thứ cấp theo chuẩn APA 7
APA Publication Manual ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019) quy định cú pháp cụ thể cho trích dẫn thứ cấp, khác hẳn cách ghi trích dẫn trực tiếp thông thường.
Trích dẫn trong bài (in-text citation):
text
Theo Vygotsky (như trích trong Nguyễn, 2023), quá trình học tập gắn liền với tương tác xã hội.
(Vygotsky, như trích trong Nguyễn, 2023)Cấu trúc cố định: (Tác giả gốc, "như trích trong" hoặc "as cited in", Tác giả trung gian, năm xuất bản của tài liệu trung gian). Lưu ý năm đi kèm là năm của tài liệu trung gian — tài liệu người viết thực sự cầm trên tay — không phải năm xuất bản gốc của tác giả A, trừ khi người viết xác định được và muốn nêu thêm cho rõ ngữ cảnh lịch sử.
Danh mục tham khảo: đây là điểm dễ nhầm nhất — APA quy định chỉ đưa tài liệu trung gian (Nguyễn, 2023) vào danh mục tham khảo, không đưa tác giả gốc (Vygotsky) vào danh mục, vì người viết chưa từng đọc trực tiếp công trình đó.
Theo APA Publication Manual (American Psychological Association, 2019), khi dùng trích dẫn thứ cấp, chỉ nguồn mà người viết thực sự đã đọc mới được đưa vào danh mục tài liệu tham khảo; không được liệt kê tài liệu gốc vào danh mục nếu chưa từng tiếp cận trực tiếp tài liệu đó.
Cách ghi trích dẫn nguồn thứ cấp theo chuẩn IEEE
Khác với APA, IEEE Editorial Style Manual không ban hành cú pháp riêng cho trích dẫn thứ cấp — đây là khoảng trống thường bị bỏ qua khi so sánh hai chuẩn, tương tự việc IEEE cũng chưa có mẫu trích dẫn AI riêng đã nêu trong bài cách trích dẫn AI trong luận văn, bài báo. Vì IEEE đánh số theo thứ tự xuất hiện trong bài, hệ thống này về bản chất không có cơ chế để "lồng" hai trích dẫn (gốc và trung gian) vào cùng một con số.
Cách xử lý an toàn khi luận văn dùng chuẩn IEEE, áp dụng nhất quán trong thực tế xuất bản kỹ thuật:
- Chỉ đánh số [n] cho tài liệu trung gian — tài liệu người viết thực sự đọc và đưa vào danh mục tham khảo.
- Ghi rõ trong câu văn rằng ý tưởng thuộc về tác giả gốc, dẫn theo tài liệu trung gian: "...theo lý thuyết vùng phát triển gần của Vygotsky, dẫn theo [5]."
- Không tạo thêm một mục [n] riêng cho tác giả gốc trong danh mục nếu chưa đọc trực tiếp — nguyên tắc này giống hệt APA, chỉ khác ở cách trình bày trong câu.
| Tiêu chí | APA 7 | IEEE |
|---|---|---|
| Có cú pháp chính thức cho trích dẫn thứ cấp? | Có — "(Tác giả gốc, as cited in Tác giả trung gian, năm)" | Không có mẫu cố định |
| Tài liệu nào vào danh mục tham khảo? | Chỉ tài liệu trung gian | Chỉ tài liệu trung gian |
| Cách nêu tên tác giả gốc | Trong ngoặc hoặc trong câu, kèm cụm "as cited in" | Nêu trong câu văn, kèm số [n] của tài liệu trung gian |
| Rủi ro khi làm sai | Trộn tác giả gốc vào danh mục dù chưa đọc | Đánh số [n] riêng cho tác giả gốc, gây hiểu nhầm đã đọc trực tiếp |
Sai lầm thường gặp khi trích dẫn nguồn thứ cấp trong luận văn
| # | Sai lầm | Hậu quả | Cách xử lý đúng |
|---|---|---|---|
| 1 | Ghi trích dẫn thứ cấp như đã đọc bản gốc (bỏ cụm "as cited in"/"trích trong") | Bị coi là thiếu trung thực về nguồn khi hội đồng hỏi vấn đáp trực tiếp | Luôn ghi rõ cụm từ trung gian, không bỏ qua dù câu văn dài hơn |
| 2 | Đưa cả tác giả gốc lẫn tác giả trung gian vào danh mục tham khảo | Danh mục có tài liệu chưa từng đọc, sai nguyên tắc của cả APA và IEEE | Chỉ đưa tài liệu trung gian (đã đọc trực tiếp) vào danh mục |
| 3 | Lạm dụng trích dẫn thứ cấp cho định nghĩa, lý thuyết nền tảng của luận văn | Hội đồng đánh giá người viết chưa nắm vững cơ sở lý luận cốt lõi | Ưu tiên tìm và đọc trực tiếp bản gốc cho các khái niệm, lý thuyết nền |
| 4 | Chuỗi trích dẫn ba tầng (C trích B trích A) nhưng chỉ ghi hai tầng | Sai lệch thông tin cộng dồn qua nhiều lớp diễn giải trung gian | Chỉ trích tầng gần nhất mình thực sự đọc, không suy đoán các tầng trước |
| 5 | Dùng trích dẫn thứ cấp dù bản gốc có sẵn công khai trên Google Scholar | Bị coi là không nỗ lực tra cứu, không phải trường hợp bất khả kháng | Tra cứu bản gốc trước khi quyết định dùng trích dẫn thứ cấp |
Tình huống thực tế: hội đồng hỏi ngược khi phát hiện trích dẫn thứ cấp giả
Tình huống lặp lại khá phổ biến trong buổi bảo vệ luận văn: học viên trích một lý thuyết nền tảng — ví dụ lý thuyết hành vi dự định của Ajzen — dưới dạng (Ajzen, 1991) trong chương tổng quan tài liệu, nhưng thực chất chỉ đọc được ý tưởng này qua một bài báo tiếng Việt tóm lược lại. Khi phản biện hỏi trực tiếp một chi tiết chỉ có trong bản gốc năm 1991 (ví dụ số liệu thực nghiệm cụ thể hoặc mô hình biến trung gian), học viên không trả lời được vì chưa từng đọc bản gốc — hội đồng lập tức nghi ngờ toàn bộ phần trích dẫn lý thuyết nền của chương, không chỉ riêng câu bị hỏi.
Cách xử lý đúng ngay từ đầu: nếu chỉ đọc được ý tưởng của Ajzen qua bài tóm lược tiếng Việt, phải ghi "(Ajzen, 1991, như trích trong [Tên tác giả tóm lược], năm)" và đưa tài liệu tóm lược vào danh mục tham khảo — không đưa Ajzen (1991) vào danh mục. Việc ghi trung thực này không làm luận văn kém giá trị hơn; ngược lại, nó cho thấy người viết hiểu rõ ranh giới giữa cái mình thực sự đọc và cái mình chỉ biết gián tiếp — một trong các hành vi được đánh giá cao theo tiêu chí liêm chính khoa học đã nêu trong bài liêm chính khoa học là gì.
Quy trình hạn chế trích dẫn thứ cấp khi viết chương tổng quan tài liệu
Chương tổng quan tài liệu (literature review) là nơi trích dẫn thứ cấp dễ len vào nhất vì mật độ trích dẫn dày đặc và thời gian viết thường bị dồn nén vào giai đoạn cuối. Quy trình bốn bước dưới đây giúp giảm tối đa việc phải dùng trích dẫn thứ cấp:
- Lập danh sách lý thuyết nền, khái niệm cốt lõi trước khi viết — xác định 5–10 lý thuyết hoặc khái niệm sẽ làm trụ cột cho chương, ưu tiên tìm bản gốc cho toàn bộ danh sách này trước khi bắt tay viết câu đầu tiên. Với một luận văn thạc sĩ điển hình có 40–80 tài liệu tham khảo, số lý thuyết nền cốt lõi thường chỉ chiếm một phần nhỏ nhưng lại là phần bị hỏi vấn đáp nhiều nhất khi bảo vệ.
- Tra cứu bản gốc qua nhiều kênh trước khi kết luận "không tiếp cận được" — thử cả thư viện số của trường, Google Scholar, ResearchGate, liên hệ trực tiếp tác giả qua email xin bản PDF; chỉ coi là bất khả kháng sau khi đã thử hết các kênh này.
- Đánh dấu ngay khi viết câu có trích dẫn thứ cấp — dùng highlight hoặc comment trong file soạn thảo để không quên rà lại nhóm câu này ở vòng chỉnh sửa cuối, tránh tình trạng quên mất nguồn nào là trực tiếp, nguồn nào là gián tiếp sau vài tháng viết.
- Rà lại toàn bộ trích dẫn thứ cấp trước khi nộp bản cuối — với mỗi trường hợp còn sót, thử tìm lại bản gốc lần cuối; nếu vẫn không tìm được, xác nhận cú pháp "as cited in"/"trích trong" đã đúng chuẩn và tài liệu gốc không bị đưa nhầm vào danh mục tham khảo.
Trên UniDoc, khi dán DOI hoặc link tài liệu để sinh trích dẫn tự động, hệ thống chỉ tạo mục trong danh mục tham khảo cho đúng tài liệu được dán — trích dẫn thứ cấp dạng "trích trong"/"as cited in" cần nhập tay do đặc thù cú pháp lồng hai tác giả, nhưng vẫn giữ đúng font, thụt lề thống nhất với các trích dẫn khác trong cùng chuẩn (APA hoặc IEEE) đã chọn cho tài liệu, không lệch định dạng như khi chép tay xen kẽ trên Word thông thường. Cách thiết lập chuẩn trích dẫn khi bắt đầu một tài liệu mới có trong hướng dẫn sử dụng UniDoc.
Checklist rà soát trích dẫn thứ cấp trước khi nộp luận văn
- [ ] Đã thử tra cứu bản gốc qua ít nhất 2–3 kênh (thư viện số, Google Scholar, liên hệ tác giả) trước khi dùng trích dẫn thứ cấp
- [ ] Không dùng trích dẫn thứ cấp cho định nghĩa, lý thuyết nền tảng cốt lõi của luận văn
- [ ] Mọi trích dẫn thứ cấp đều có cụm "như trích trong"/"as cited in" (APA) hoặc nêu rõ trong câu văn kèm số [n] của tài liệu trung gian (IEEE)
- [ ] Danh mục tham khảo chỉ chứa tài liệu trung gian đã đọc trực tiếp, không chứa tác giả gốc chưa từng tiếp cận
- [ ] Đã kiểm tra không có chuỗi trích dẫn từ ba tầng trở lên
- [ ] Đã chuẩn bị sẵn câu trả lời nếu hội đồng hỏi chi tiết về tài liệu gốc đã trích dẫn thứ cấp
- [ ] Không nhầm giữa việc bắt buộc trích trực tiếp và trích dẫn AI — hai vấn đề khác nhau hoàn toàn về bản chất
Câu hỏi thường gặp
Trích dẫn nguồn thứ cấp là gì?
Là việc dẫn lại ý tưởng hoặc số liệu của một tác giả gốc mà người viết không đọc trực tiếp, mà đọc được qua một tài liệu trung gian đã trích dẫn tác giả đó trước. Cách ghi đúng phải nêu rõ cả hai bên và chỉ đưa tài liệu trung gian vào danh mục tham khảo.
Khi nào được phép dùng trích dẫn thứ cấp trong luận văn?
Chỉ khi không thể tiếp cận bản gốc: tài liệu đã tuyệt bản, viết bằng ngôn ngữ chưa có bản dịch, là văn kiện lưu trữ không công khai, hoặc thư viện trường không có quyền truy cập. Không hợp lệ nếu bản gốc có sẵn công khai nhưng người viết không tra cứu.
Trích dẫn thứ cấp theo APA ghi như thế nào?
Dùng cấu trúc (Tác giả gốc, as cited in/như trích trong Tác giả trung gian, năm), năm đi kèm là năm xuất bản của tài liệu trung gian. Danh mục tham khảo chỉ liệt kê tài liệu trung gian, không liệt kê tác giả gốc.
IEEE có cú pháp riêng cho trích dẫn thứ cấp không?
Không. IEEE Editorial Style Manual chưa ban hành mẫu cố định cho trích dẫn thứ cấp. Cách xử lý an toàn: chỉ đánh số [n] cho tài liệu trung gian đã đọc, nêu rõ tên tác giả gốc trong câu văn kèm cụm "dẫn theo [n]".
Có được đưa tác giả gốc vào danh mục tài liệu tham khảo không nếu chỉ đọc qua nguồn trung gian?
Không. Cả APA và IEEE đều thống nhất nguyên tắc: chỉ đưa vào danh mục tham khảo những tài liệu người viết đã thực sự đọc trực tiếp. Tác giả gốc chưa tiếp cận trực tiếp không được liệt kê, dù tên tác giả đó có xuất hiện trong câu trích dẫn.
Dùng trích dẫn thứ cấp quá nhiều có bị coi là đạo văn không?
Bản thân trích dẫn thứ cấp ghi đúng cú pháp không phải đạo văn — vấn đề chỉ phát sinh khi ghi sai, tức bỏ cụm "trích trong" khiến người đọc tưởng đã đọc bản gốc. Dùng quá nhiều ở chương tổng quan tài liệu khiến hội đồng nghi ngờ mức độ đọc tài liệu gốc của người viết, nhưng đây là vấn đề về chất lượng học thuật hơn là vi phạm liêm chính theo đúng nghĩa đạo văn.
UniDoc có hỗ trợ định dạng trích dẫn thứ cấp không?
UniDoc tự sinh trích dẫn và danh mục tham khảo khi dán DOI hoặc link tài liệu đã đọc trực tiếp. Với trích dẫn thứ cấp, do cần lồng tên hai tác giả trong một cú pháp, người viết nhập tay theo đúng cấu trúc chuẩn đã chọn; định dạng font, thụt lề vẫn đồng nhất với các trích dẫn khác trong cùng danh mục.
Tóm tắt
- Trích dẫn nguồn thứ cấp là dẫn lại ý tưởng của tác giả gốc qua một tài liệu trung gian, chỉ hợp lệ khi không thể tiếp cận bản gốc.
- APA 7 có cú pháp chính thức "(Tác giả gốc, as cited in Tác giả trung gian, năm)"; IEEE chưa có mẫu cố định, chỉ nêu trong câu văn kèm số [n] của tài liệu trung gian.
- Cả hai chuẩn thống nhất: chỉ đưa tài liệu trung gian đã đọc trực tiếp vào danh mục tham khảo, không đưa tác giả gốc chưa tiếp cận.
- Lỗi nặng nhất là ghi trích dẫn thứ cấp như đã đọc bản gốc — dễ bị lộ khi hội đồng hỏi vấn đáp chi tiết về tài liệu.
- Nên hạn chế tối đa trích dẫn thứ cấp ở phần lý thuyết nền tảng của luận văn, đặc biệt trong chương tổng quan tài liệu.
Nguồn tham khảo: APA Publication Manual, ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019); IEEE Editorial Style Manual (IEEE); Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT — Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ (Bộ GD&ĐT, 2021). Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.
Bài viết liên quan
- Cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE trong luận văn
- Trích dẫn báo điện tử, mạng xã hội trong luận văn chuẩn APA, IEEE
- Cách viết chương tổng quan tài liệu trong luận văn
- Cách paraphrase đúng cách để tránh đạo văn khi viết luận văn
- Đạo văn là gì? Ngưỡng trùng lặp luận văn bao nhiêu là chấp nhận được
- Liêm chính khoa học là gì? Các hành vi vi phạm thường gặp và hậu quả
- UniDoc là gì? Trình soạn thảo văn bản theo chuẩn cho người Việt
- Hướng dẫn sử dụng UniDoc