Dịch tài liệu nước ngoài vào luận văn có phải đạo văn không?
Dịch tài liệu nước ngoài vào luận văn mà không ghi nguồn là đạo văn dịch (translation plagiarism): dịch sang tiếng Việt chỉ đổi ngôn ngữ, ý tưởng và lập luận vẫn là của tác giả gốc. Dịch có ghi nguồn thì hợp lệ. Theo hướng dẫn của APA Style (2022), đoạn do chính người viết tự dịch được xem là paraphrase: không đặt trong ngoặc kép, chỉ cần ghi (Tác giả, năm) tại chỗ dùng. Phần mềm so khớp cùng ngôn ngữ gần như không phát hiện loại đạo văn này. Một số hệ thống có so khớp qua dịch, nhưng do từng trường quyết định bật hay không, nên không thể dựa vào đó.
Cập nhật: tháng 11/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc
Đạo văn dịch là gì và vì sao bị coi là vi phạm?
Đạo văn dịch là việc lấy câu chữ, ý tưởng hoặc cấu trúc lập luận từ tài liệu bằng ngôn ngữ khác, chuyển sang ngôn ngữ của mình và trình bày như sản phẩm của bản thân, không ghi nguồn. Trong nghiên cứu về phát hiện đạo văn, dạng này gọi là đạo văn xuyên ngôn ngữ (cross-language plagiarism), được Ferrero và cộng sự (2017) mô tả là văn bản bị sao chép rồi dịch, thủ công hoặc bằng máy.
Theo APA Style (A. Adams, tháng 11/2022), bản dịch do người viết tự thực hiện được coi là paraphrase chứ không phải trích dẫn nguyên văn; vì vậy không dùng ngoặc kép và chỉ cần ghi tác giả, năm. APA cũng nêu rõ hướng dẫn này áp dụng cho đoạn dịch ngắn, và không chấp nhận kiểu viết lại chỉ đổi vài từ (patchwriting).
Vấn đề không nằm ở việc dịch. Dịch là kỹ năng bình thường của người nghiên cứu ở Việt Nam, vì tài liệu nền tảng của nhiều ngành được viết bằng tiếng Anh. Vi phạm xảy ra khi người đọc không thể phân biệt đâu là ý của tác giả luận văn, đâu là ý của tác giả nước ngoài.
Các dạng đạo văn nói chung đã được phân loại trong bài đạo văn là gì, ngưỡng trùng lặp bao nhiêu % là chấp nhận được; bài này chỉ đi sâu vào trường hợp có ngôn ngữ trung gian.
Sáu cách dùng tài liệu nước ngoài và mức rủi ro của từng cách
Cách xử lý đoạn nguồn quyết định đoạn đó hợp lệ hay vi phạm, không phải việc có dịch hay không. Bảng dưới xếp sáu tình huống phổ biến theo thứ tự từ vi phạm rõ ràng đến hợp lệ.
| # | Cách làm | Có bị coi là đạo văn không | Cách sửa |
|---|---|---|---|
| 1 | Dịch nguyên đoạn, không ghi nguồn | Có, đạo văn dịch rõ ràng | Viết lại bằng ý của mình và thêm trích dẫn |
| 2 | Dịch sát từng câu, chỉ ghi nguồn ở cuối đoạn hoặc một lần cho cả mục | Có rủi ro cao: hội đồng thấy cả đoạn là bản dịch | Tách thành các ý, trích dẫn tại từng ý, đổi cấu trúc |
| 3 | Dịch máy hoặc AI rồi dùng nguyên văn bản trả về | Cùng mức với dòng 1 hoặc 2 tùy có ghi nguồn hay không | Đọc hiểu, tự viết lại; khai báo AI nếu trường yêu cầu |
| 4 | Đọc hiểu, gấp tài liệu, viết lại bằng cấu trúc tiếng Việt của mình, có trích dẫn | Không | Giữ nguyên cách làm |
| 5 | Dịch một câu hoặc định nghĩa cần chính xác, đánh dấu "tác giả dịch", có số trang | Không, nếu ngắn và có ghi nguồn | Hỏi khoa về cách đánh dấu |
| 6 | Dùng bản dịch tiếng Việt đã xuất bản của người khác | Không, nếu trích dẫn đúng bản dịch | Ghi cả tác phẩm gốc và người dịch |
Dòng 2 là dòng sinh viên hay mắc nhất, vì người viết tin rằng đã "ghi nguồn rồi". Ghi một nguồn ở đầu mục chỉ ghi nhận được ý đầu tiên; sáu câu sau vẫn là bản dịch từng câu của tác giả gốc. Cơ chế tương tự đã được phân tích ở bài cách paraphrase đúng cách để tránh đạo văn, áp dụng thêm một lớp ngôn ngữ.
Phần mềm kiểm tra trùng lặp có phát hiện được bài dịch không?
Phần mềm so khớp cùng ngôn ngữ không phát hiện được bản dịch, vì luận văn tiếng Việt không chứa chuỗi ký tự nào trùng với tài liệu tiếng Anh. Tuy vậy, kết luận "phần mềm không bắt được" cần chính xác hơn, vì đã có tính năng so khớp qua dịch.
Turnitin giới thiệu tính năng này năm 2012 dưới tên translated matching, ban đầu ở dạng beta cho bảy ngôn ngữ (Campus Technology, 17/1/2012). Theo trang hướng dẫn hiện hành của Turnitin, hệ thống nhận diện ngôn ngữ của bài nộp, dịch toàn bộ sang tiếng Anh rồi so với cơ sở dữ liệu của họ.
Danh sách ngôn ngữ hỗ trợ trên trang này có tiếng Việt tại thời điểm biên soạn. Danh sách thay đổi và khác nhau giữa các cách tích hợp, nên cần hỏi quản trị viên của trường.
Về nguyên lý, chiều xử lý này phù hợp với tình huống của luận văn Việt Nam: bài tiếng Việt được dịch ngược sang tiếng Anh rồi so với tài liệu tiếng Anh gốc. Có ba giới hạn nên biết:
- Không có số liệu công khai về độ chính xác cho cặp tiếng Anh - tiếng Việt mà UniDoc xác minh được. Các nghiên cứu như Ferrero và cộng sự (2017) so sánh phương pháp phát hiện trên sáu cặp ngôn ngữ, nhưng không thay thế được số liệu cho từng sản phẩm thương mại.
- Bản dịch càng được viết lại kỹ, khả năng trùng khớp sau khi dịch ngược càng thấp. Người đã paraphrase đúng cách thì không còn gì để so khớp, đó cũng là mục tiêu của paraphrase.
- Tính năng chỉ chạy nếu trường bật. Cách chọn công cụ kiểm tra có trong bài phần mềm kiểm tra trùng lặp luận văn; để rà trùng lặp cùng ngôn ngữ trước khi nộp, có thể dùng Kiểm Tra Tài Liệu.
Một trường hợp tạp chí cho thấy khoảng trống này có thật. Năm 2018, Biomolecules đăng một bài tiếng Anh mà nhóm tác giả đã công bố bằng tiếng Trung năm 2017 trên China Tea Processing; bài tiếng Anh bị rút.
Theo Retraction Watch (12/3/2019), tổng biên tập Biomolecules cho biết tạp chí kiểm tra đạo văn khi nhận bài nhưng không có phương tiện phát hiện việc đăng lại một bài đã công bố bằng ngôn ngữ khác tiếng Anh; tạp chí biết được qua thông báo từ bên ngoài.
Hội đồng nhận ra bản dịch bằng những dấu hiệu nào?
Người đọc chuyên môn nhận ra bản dịch qua văn phong và cấu trúc, không cần công cụ. Năm dấu hiệu dưới đây là những điểm người hướng dẫn và phản biện thường gạch ngay trên bản in.
| Dấu hiệu | Ví dụ minh họa | Vì sao lộ |
|---|---|---|
| Câu dịch cứng theo cấu trúc tiếng Anh | "Nó là quan trọng để lưu ý rằng các kết quả là có ý nghĩa" (từ "It is important to note that the results were significant") | Tiếng Việt học thuật viết: "Kết quả có ý nghĩa thống kê" |
| Văn phong đổi đột ngột giữa các đoạn | Đoạn 1 mạch lạc, đoạn 2 câu dài lồng nhiều mệnh đề, đoạn 3 lại mạch lạc | Hai nguồn viết khác nhau trong cùng một chương |
| Một thuật ngữ có nhiều bản dịch | "bên liên quan", "bên hữu quan" cho cùng stakeholder | Mỗi đoạn dịch mỗi lúc một cách |
| Dấu vết nguồn còn sót | "xem Hình 3" khi luận văn không có Hình 3; số trang của nguồn | Người dịch quên sửa tham chiếu nội bộ |
| Cụm từ lạ do công cụ viết lại | Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận "counterfeit consciousness" thay cho "artificial intelligence" | Công cụ thay từng từ bằng từ đồng nghĩa, không hiểu thuật ngữ |
Dòng cuối lấy từ nghiên cứu của Cabanac, Labbé và Magazinov (2021) về "tortured phrases", tức các cụm từ bị công cụ viết lại làm sai thuật ngữ, được phát hiện trong tài liệu khoa học bằng tiếng Anh. Cơ chế tương tự xảy ra khi dịch máy gặp thuật ngữ chuyên ngành tiếng Việt. Quy tắc giữ nhất quán một bản dịch cho mỗi thuật ngữ nằm trong bài viết tên riêng, thuật ngữ nước ngoài trong luận văn.
Cách ghi nguồn khi tự dịch theo APA 7 và IEEE
Với đoạn tự dịch, cách ghi nguồn phụ thuộc vào việc người viết diễn giải hay cần giữ chính xác từng chữ. Ba cách xử lý dưới đây dùng một câu gốc giả định (tác giả Smith, năm 2021, trang 45; không phải công trình thật): "Employee turnover is driven less by pay than by perceived career progress."
Cách 1: diễn giải ý (dùng cho phần lớn trường hợp). Viết lại bằng cấu trúc tiếng Việt của mình và ghi (Tác giả, năm), đúng với hướng dẫn của APA cho bản tự dịch.
- Ví dụ: "Theo Smith (2021), nhân viên nghỉ việc chủ yếu vì cảm nhận về cơ hội thăng tiến chứ ít vì mức lương."
- Số trang không bắt buộc, nhưng nên ghi khi ý lấy từ một trang cụ thể, như đã nêu ở bài paraphrase.
Cách 2: cần giữ chính xác (định nghĩa, điều luật, nhận định có thể gây tranh luận). APA coi bản tự dịch là paraphrase nên không yêu cầu ngoặc kép. Để người đọc phân biệt được lời của tác giả gốc, UniDoc khuyến nghị cách làm dưới đây; đây là thực hành cẩn trọng, không phải quy định bắt buộc của APA, và cần đối chiếu hướng dẫn của khoa.
- Ví dụ: Smith (2021, tr. 45) cho rằng "nghỉ việc ít do lương hơn do cảm nhận về tiến triển nghề nghiệp" (tác giả dịch).
- Nguyên văn tiếng Anh đặt trong chú thích cuối trang nếu khoa cho phép.
Cách 3: IEEE. Số hiệu trong ngoặc vuông [n] áp dụng như với mọi nguồn. UniDoc không tìm thấy quy tắc riêng của IEEE cho bản tự dịch, nên nên dùng chú thích "(tác giả dịch)" tương tự cách 2 và dùng thống nhất toàn quyển.
Danh mục tham khảo luôn ghi tài liệu gốc bằng ngôn ngữ gốc. Bản dịch của người viết không đưa vào danh mục như một tài liệu riêng. Cú pháp APA, IEEE đầy đủ có trong bài cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE.
Dùng bản dịch tiếng Việt đã xuất bản thì ghi thế nào?
Khi đọc và trích từ bản dịch của người khác, trích dẫn bản dịch đó, không trích như thể đã đọc bản gốc. APA 7 ghi tên tác giả gốc, năm bản dịch, người dịch, và năm xuất bản gốc trong ngoặc cuối mục.
- Danh mục tham khảo (ví dụ giả định): Smith, J. (2018). Quản trị tri thức trong tổ chức (Nguyễn Văn An, Dịch). Nhà xuất bản X. (Tác phẩm gốc xuất bản 2012).
- Trong bài: (Smith, 2012/2018). Số trang là số trang của bản dịch.
- Chuyển "Trans." thành "Dịch" là cách thích nghi theo tiếng Việt; một số trường có mẫu riêng.
Chỉ liệt kê bản gốc khi đã đọc trực tiếp bản gốc. Nếu chỉ đọc bản dịch, tình huống này giống nguồn thứ cấp và nên xử lý theo bài trích dẫn nguồn thứ cấp trong luận văn.
Dịch tài liệu nước ngoài có phải xin phép tác giả không?
Xin phép và ghi nguồn là hai nghĩa vụ riêng: ghi nguồn thuộc liêm chính học thuật, xin phép thuộc bản quyền. Có ghi nguồn không thay được việc xin phép khi phải xin, và ngược lại.
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm dịch là một dạng tác phẩm phái sinh (khoản 8 Điều 4). Quyền làm tác phẩm phái sinh thuộc quyền tài sản của tác giả (Điều 20).
Ngoại lệ trích dẫn hợp lý tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi năm 2022) cho phép trích dẫn mà không phải xin phép, với ba điều kiện: không làm sai ý tác giả, chỉ rõ tên tác giả và nguồn, không gây thiệt hại bất hợp lý cho tác giả.
Điều kiện chi tiết đã nêu trong bài dùng ảnh, bảng số liệu từ nguồn khác trong luận văn.
| Việc làm | Nhóm | Thường cần xin phép? |
|---|---|---|
| Dịch một vài câu, đoạn ngắn để trích dẫn và bình luận trong luận văn | Trích dẫn hợp lý | Không, nếu đủ ba điều kiện |
| Dịch cả chương hoặc cả bài báo, đưa vào luận văn như một phần nội dung | Tác phẩm phái sinh | Có rủi ro; nên hỏi người hướng dẫn |
| Dịch cả cuốn để xuất bản hoặc phát hành | Tác phẩm phái sinh | Có, cần được phép của chủ sở hữu quyền |
Bảng trên là cách đọc theo nguyên tắc chung của luật, không thay cho tư vấn pháp lý. Cần xem văn bản hợp nhất hiện hành khi cần trích điều khoản cụ thể.
Dịch máy, AI và dịch ngược có làm giảm rủi ro không?
Không. Dùng công cụ dịch hay AI không đổi trách nhiệm của người viết: ý tưởng vẫn là của tác giả gốc và vẫn phải ghi nguồn. Công cụ chỉ làm cho lỗi khó thấy hơn.
Jones và Sheridan (2015, Assessment & Evaluation in Higher Education) mô tả dịch ngược (back translation) là chiến lược che nguồn: đưa văn bản qua phần mềm dịch sang ngôn ngữ khác rồi dịch lại về ngôn ngữ ban đầu. Kết quả có câu chữ khác nhưng cấu trúc ý vẫn của nguồn, đúng kiểu patchwriting. Cụm từ lạ ở bảng dấu hiệu phía trên là hệ quả của cách làm này.
Ba quy tắc thực dụng:
- Dùng dịch máy để hiểu đoạn khó, không dùng để viết đoạn đưa vào luận văn.
- Nếu dùng AI hỗ trợ, khai báo theo quy định của trường; ranh giới được phân tích trong bài AI viết luận văn có bị coi là đạo văn không, cú pháp ghi nguồn trong bài cách trích dẫn AI theo APA 7, IEEE, MLA.
- Không đổi từ hàng loạt để giảm tỷ lệ trùng lặp; bài công cụ phát hiện nội dung AI giải thích vì sao cách này không giải quyết được vấn đề.
Chiều ngược lại: dịch luận văn của mình sang tiếng Anh để gửi tạp chí
Dịch chính công trình của mình sang ngôn ngữ khác để công bố là hợp lệ nếu khai báo rõ và dẫn bản gốc. Đây là trường hợp thường gặp ở nghiên cứu sinh muốn công bố kết quả luận văn tiếng Việt trên tạp chí quốc tế.
Các ca tư vấn của COPE (Committee on Publication Ethics) cho thấy cùng một hướng xử lý: bản dịch được chấp nhận khi quá trình minh bạch và bản gốc được trích dẫn. Khi bản dịch không khai báo, tạp chí thường phải đăng thông báo làm rõ, hoặc rút bài như trường hợp Biomolecules ở trên. Các ca này là tư vấn từng trường hợp, không phải hướng dẫn chính thức có tính ràng buộc.
Mẫu câu khai báo (ví dụ minh họa) đặt trong lời cảm ơn hoặc ghi chú đầu bài: "Bài báo là bản dịch tiếng Anh có hiệu chỉnh từ một phần Chương 3 của luận văn thạc sĩ [Tác giả, năm, tên trường]. Luận văn chưa được công bố trên tạp chí nào." Ranh giới rộng hơn giữa luận án và các bài báo tách ra từ nó có trong bài tự đạo văn và salami slicing.
Quy trình 5 bước xử lý đoạn nguồn tiếng nước ngoài
Quy trình này tránh được lỗi ở dòng 1 và 2 của bảng sáu tình huống, vì mỗi đoạn có nhãn xử lý ngay khi đọc.
- Ghi nguồn ngay khi đọc, gồm tác giả, năm, số trang và ngôn ngữ. Không để đến lúc viết mới tìm lại.
- Đọc hết đoạn, gấp tài liệu, viết ý bằng tiếng Việt theo cấu trúc của mình; không dịch song song từng câu.
- Gắn nhãn xử lý: A (diễn giải), B (dịch ngắn có đánh dấu), C (dùng bản dịch đã xuất bản), D (bỏ).
- Thêm trích dẫn tại từng ý, không gộp một trích dẫn cho cả mục.
- Rà cuối: tìm "tác giả dịch" để kiểm tra nhất quán, đối chiếu thuật ngữ, so từng nguồn tiếng nước ngoài với danh mục tham khảo.
Bảng nhật ký nguồn dưới đây giúp thực hiện bước 1 và 3; lập trong một tệp riêng, không đưa vào luận văn:
| Mã | Nguồn (tác giả, năm, trang) | Ngôn ngữ | Nhãn | Vị trí trong luận văn | Cách ghi nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
| N01 | Smith, 2021, tr. 45 | Anh | A | Mục 1.2 | Smith (2021) |
| N02 | Lee, 2019, tr. 12 | Anh | B | Mục 1.3 | Lee (2019, tr. 12), tác giả dịch |
| N03 | Brown, 2012/2018, tr. 80 | Anh | C | Mục 2.1 | (Brown, 2012/2018) |
Nhật ký còn có công dụng thứ hai: khi hội đồng hỏi nguồn của một đoạn, người viết trả lời được ngay.
Sai lầm thường gặp và tình huống thực tế
Tình huống sau là ví dụ minh họa quy trình, không phải số liệu thống kê. Một học viên cao học viết chương Tổng quan, dịch sáu trang từ phần tổng quan của một luận án tiếng Anh, chỉ ghi nguồn ở câu đầu của đoạn đầu tiên. Công cụ kiểm tra trùng lặp trả về tỷ lệ thấp. Người hướng dẫn thấy văn phong đổi hẳn ở sáu trang đó và hỏi lại; học viên phải viết lại cả chương.
Bốn sai lầm lặp lại nhiều nhất:
| Sai lầm | Hậu quả | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Tin rằng tỷ lệ trùng lặp thấp là an toàn | Bản dịch vẫn bị phát hiện bằng đọc | Tự rà theo nhãn A, B, C, D |
| Ghi một trích dẫn cho nguyên mục dịch | Phần còn lại bị coi là không ghi nguồn | Trích dẫn tại từng ý |
| Dùng bản dịch tiếng Việt nhưng ghi như đã đọc bản gốc | Sai nguồn, dễ bị coi là trích dẫn không đọc | Ghi theo cú pháp bản dịch |
| Dịch máy xong sửa vài từ | Cấu trúc nguồn vẫn còn, có cụm từ lạ | Đọc hiểu, tự viết lại |
Checklist áp dụng ngay trước khi nộp
- [ ] Mỗi đoạn dựa trên tài liệu nước ngoài có trích dẫn tại từng ý
- [ ] Không có đoạn dài nào là bản dịch sát từng câu của một nguồn
- [ ] Đoạn dịch giữ nguyên chữ được đánh dấu thống nhất (ví dụ "tác giả dịch")
- [ ] Bản dịch tiếng Việt đã xuất bản được ghi theo cú pháp bản dịch, kèm năm gốc
- [ ] Mọi thuật ngữ có một bản dịch duy nhất trong toàn quyển
- [ ] Không còn tham chiếu "Hình", "Bảng" của nguồn mà luận văn không có
- [ ] Nếu dùng AI hoặc dịch máy, đã khai báo theo quy định của trường
- [ ] Tài liệu nước ngoài trong thân bài đều có trong danh mục tham khảo, ghi bằng ngôn ngữ gốc
Trên UniDoc, trích dẫn tự động giúp giữ khớp giữa trích dẫn trong bài và danh mục tham khảo, còn kiểm tra văn phong phát hiện sớm đoạn có giọng khác với phần còn lại. Hai tính năng không thay được việc tự đọc hiểu và viết lại. Cách sử dụng có trong hướng dẫn sử dụng UniDoc.
Câu hỏi thường gặp
Dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt có bị coi là đạo văn không?
Có, nếu không ghi nguồn. Dịch không biến ý tưởng thành của người dịch, nên đạo văn dịch vẫn là đạo văn. Nếu đọc hiểu, viết lại bằng cấu trúc của mình và ghi (Tác giả, năm), đoạn đó hợp lệ. Nếu dịch sát từng câu thì dù có ghi nguồn vẫn rủi ro, vì cả đoạn là bản dịch của tác giả gốc.
Phần mềm kiểm tra đạo văn có phát hiện bài dịch không?
Phần mềm so khớp cùng ngôn ngữ không phát hiện được. Một số hệ thống có so khớp qua dịch: Turnitin dịch bài nộp sang tiếng Anh rồi so với cơ sở dữ liệu, nhưng việc bật tính năng này do trường quyết định và không có số liệu công khai về độ chính xác với tiếng Việt. Người đọc chuyên môn vẫn là cách phát hiện chính.
Tự dịch một đoạn có cần để trong ngoặc kép không?
Theo APA, không: bản tự dịch là paraphrase và chỉ cần ghi tác giả, năm. Nếu cần giữ chính xác từng chữ (định nghĩa, điều luật), nên ghi thêm số trang và chú "tác giả dịch" để người đọc phân biệt được. Quy định của khoa có thể chặt hơn APA, nên cần hỏi người hướng dẫn trước. Nếu khoa cho phép, đặt nguyên văn tiếng Anh trong chú thích cuối trang để hội đồng đối chiếu được ngay khi cần.
Trích dẫn qua bản dịch tiếng Việt của sách nước ngoài thế nào?
Trích dẫn bản dịch bạn đã đọc, kèm tên người dịch và năm xuất bản gốc, ví dụ (Smith, 2012/2018), số trang là của bản dịch. Không liệt kê bản gốc nếu chưa đọc trực tiếp. Nếu bạn ghi như đã đọc bản gốc, người kiểm tra đối chiếu số trang sẽ thấy không khớp. Trường hợp chỉ đọc được qua bản dịch nhưng muốn dẫn ý của tác giả gốc, vẫn trích bản dịch bạn đã đọc, không đưa bản gốc vào danh mục.
Dùng Google Dịch hoặc AI để dịch tài liệu có sao không?
Dùng để hiểu nghĩa thì không sao; dùng kết quả làm nội dung luận văn thì có rủi ro. Trách nhiệm ghi nguồn không đổi, đoạn dịch máy thường giữ cấu trúc nguồn và dễ có cụm từ lạ với thuật ngữ chuyên ngành. Nếu dùng AI, khai báo theo quy định của trường. Cách an toàn: để công cụ giúp hiểu đoạn khó, sau đó đóng công cụ lại và tự viết ý đó bằng tiếng Việt, rồi trích dẫn nguồn gốc.
Dịch luận văn của mình sang tiếng Anh để gửi tạp chí có bị coi là trùng lặp không?
Hợp lệ nếu khai báo bản dịch và dẫn luận văn gốc, và nếu tạp chí chấp nhận bài từ luận văn. Không khai báo thì bài dễ bị coi là đăng lại nội dung đã có. Cần đọc chính sách của tạp chí về luận văn đã công bố trước khi gửi, vì mỗi tạp chí quy định riêng về việc chấp nhận bài từ luận văn và cách ghi chú xuất xứ. Nên khai báo ngay trong thư gửi tổng biên tập (cover letter) thay vì chờ tạp chí hỏi.
Dịch cả một chương tài liệu nước ngoài vào luận văn có phải xin phép không?
Có rủi ro bản quyền. Dịch là tạo tác phẩm phái sinh, thuộc quyền của tác giả; ngoại lệ trích dẫn hợp lý chỉ đủ cho đoạn ngắn có bình luận. Dịch cả chương nên hỏi người hướng dẫn và xin phép nếu có thể. Xin phép không thay thế việc ghi nguồn: dù đã được phép dịch, đoạn dịch vẫn phải có trích dẫn để người đọc biết ý tưởng do ai đưa ra.
Tóm tắt
- Dịch tài liệu nước ngoài không ghi nguồn là đạo văn dịch; dịch có ghi nguồn là hợp lệ.
- APA Style (2022) coi bản tự dịch ngắn là paraphrase: không ngoặc kép, ghi (Tác giả, năm); patchwriting vẫn không được chấp nhận.
- Phần mềm cùng ngôn ngữ không bắt được bản dịch; translated matching của Turnitin có tồn tại nhưng do trường bật và chưa có số liệu công khai cho tiếng Việt.
- Hội đồng nhận ra bản dịch qua câu dịch cứng, văn phong đổi đột ngột, thuật ngữ không nhất quán, dấu vết nguồn và cụm từ lạ.
- Bản dịch tiếng Việt đã xuất bản được trích dẫn theo bản dịch, kèm năm gốc và người dịch.
- Ghi nguồn và xin phép là hai nghĩa vụ riêng; dịch nguyên chương cần cân nhắc quyền tác giả.
- Dịch chính công trình của mình sang ngôn ngữ khác phải khai báo và dẫn bản gốc.
Nguồn tham khảo: APA Style Blog, A. Adams, "How to cite your own translations" (tháng 11/2022); Ferrero, J. và cộng sự (2017), "Deep Investigation of Cross-Language Plagiarism Detection Methods", arXiv:1705.08828; Turnitin, hướng dẫn "Translated Matching" (guides.turnitin.com); Campus Technology, "Turnitin Adds Translated Plagiarism Detection" (17/1/2012); Retraction Watch, "When a paper duplicates one in another language, how can editors spot it?" (12/3/2019); Jones, M., & Sheridan, L. (2015), "Back translation: an emerging sophisticated cyber strategy to subvert advances in 'digital age' plagiarism detection and prevention", Assessment & Evaluation in Higher Education; Cabanac, G., Labbé, C., & Magazinov, A. (2021), "Tortured phrases: a dubious writing style emerging in science", arXiv; COPE (Committee on Publication Ethics), các ca tư vấn về bài báo đăng lại bằng ngôn ngữ khác (publicationethics.org); Luật Sở hữu trí tuệ (khoản 8 Điều 4, Điều 20, Điều 25; sửa đổi, bổ sung năm 2022). Tác giả Smith, Lee, Brown và các ví dụ câu, tỷ lệ, danh mục trong bài là ví dụ minh họa của đội ngũ UniDoc. Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.
Bài viết liên quan
- Cách paraphrase đúng cách để tránh đạo văn khi viết luận văn
- Đạo văn là gì? Ngưỡng trùng lặp luận văn bao nhiêu % là chấp nhận được
- Viết tên riêng, thuật ngữ nước ngoài trong luận văn
- Cách trích dẫn tài liệu tham khảo chuẩn APA, IEEE trong luận văn
- UniDoc là gì? Trình soạn thảo văn bản theo chuẩn cho người Việt
- Hướng dẫn sử dụng UniDoc
- Tất cả bài viết trên blog