Tự đạo văn và salami slicing: ranh giới khi công bố nhiều bài báo từ một luận án ​

Tự đạo văn (self-plagiarism) là việc dùng lại nguyên văn câu chữ, số liệu hoặc kết quả mình đã công bố trước đó mà không khai báo, khiến người đọc tưởng đó là nội dung mới. Salami slicing là việc tách một nghiên cứu vốn đủ dữ liệu cho một bài hoàn chỉnh thành nhiều bài nhỏ hơn mức cần thiết chỉ để tăng số lượng công bố. Hai hành vi khác nhau ở đối tượng vi phạm — một cái tác động lên câu chữ, một cái tác động lên cách chia dữ liệu — nhưng cùng bị Committee on Publication Ethics (COPE, thành lập năm 1997) xếp vào nhóm vi phạm liêm chính xuất bản cần xử lý bằng quy trình chính thức, không phải lỗi trình bày thông thường.

Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc

Tự đạo văn là gì, phân biệt với đạo văn thông thường ra sao? ​

Tự đạo văn là việc tác giả trình bày lại nguyên văn hoặc gần nguyên văn nội dung mình đã công bố (luận văn, bài báo, kỷ yếu hội thảo trước đó) như thể là nội dung mới, mà không dẫn nguồn về công trình cũ của chính mình.

Tự đạo văn khác đạo văn thông thường ở một điểm duy nhất nhưng quan trọng: không có hành vi chiếm dụng trí tuệ của người khác, vì tác giả chỉ đang tái sử dụng sản phẩm của chính mình — nhưng vẫn vi phạm liêm chính vì làm người đọc và ban biên tập hiểu sai về mức độ đóng góp mới của công trình.

Ba tình huống tự đạo văn phổ biến nhất khi một nghiên cứu sinh (NCS) phát triển luận án thành nhiều bài báo:

  1. Dùng lại nguyên văn phần Mở đầu, tổng quan tài liệu giữa các bài báo khác nhau trích từ cùng một luận án — phần này thường ít bị soi vì không chứa "kết quả mới", nhưng vẫn là văn bản đã xuất bản ở nơi khác.
  2. Dùng lại nguyên văn phần Phương pháp khi nhiều bài báo cùng dùng chung một bộ dữ liệu, một quy trình thu thập — đây là dạng dễ được ban biên tập chấp nhận nhất nếu khai báo rõ, vì mô tả phương pháp không đổi giữa các bài không phải là "đóng góp khoa học" cần tránh trùng.
  3. Dùng lại số liệu, bảng kết quả đã công bố ở một bài để làm nền cho phân tích ở bài khác mà không dẫn lại nguồn — đây là dạng nghiêm trọng nhất vì kết quả nghiên cứu bị trình bày như phát hiện mới hai lần.

Điểm dễ bị bỏ qua nhất: sau khi ký chuyển giao bản quyền (copyright transfer agreement) cho tạp chí đã xuất bản bài đầu tiên, việc dán lại nguyên văn một đoạn dài (ví dụ cả phần Phương pháp) sang bản thảo gửi tạp chí thứ hai không chỉ là vấn đề liêm chính khoa học mà còn có thể là vi phạm bản quyền của nhà xuất bản đầu tiên — vì quyền tái bản đoạn văn đó, dù do chính tác giả viết ra, đã thuộc về bên nhận chuyển giao. Đây là lý do nhiều ban biên tập yêu cầu tác giả tự diễn giải lại (paraphrase) phần Phương pháp khi công bố bài thứ hai từ cùng một luận án, thay vì chỉ copy nguyên văn.

Salami slicing là gì, khi nào tách nghiên cứu thành nhiều bài là hợp lệ? ​

Salami slicing (còn gọi salami publication hoặc fragmented publication) là việc chia nhỏ một công trình nghiên cứu đủ ý nghĩa cho một bài báo hoàn chỉnh thành nhiều bài báo riêng lẻ, mỗi bài không đủ đóng góp độc lập nếu đứng một mình.

Salami publication được định nghĩa là hành vi công bố các phần nhỏ của cùng một nghiên cứu ở nhiều bài báo khác nhau khi lẽ ra nội dung đó có thể và nên được trình bày trong một bài duy nhất — theo phân tích của Šupak Smolčić (2013) trên tạp chí Biochemia Medica về định nghĩa và các dạng công bố salami thường gặp.

Không phải mọi trường hợp công bố nhiều bài từ một luận án đều là salami slicing. Bảng dưới đối chiếu ba tiêu chí quyết định:

Tiêu chíTách bài hợp lệSalami slicing (vi phạm)
Câu hỏi nghiên cứuMỗi bài trả lời một câu hỏi khác nhau, không trùng lặpCác bài trả lời cùng một câu hỏi, chỉ khác cách trình bày
Dữ liệu/mẫuMỗi bài phân tích một tập biến, tập mẫu hoặc góc độ thống kê riêngCùng một bộ dữ liệu, cùng phép phân tích, chỉ đổi cách viết
Đóng góp gia tăngNgười đọc chỉ cần đọc một bài vẫn hiểu trọn một đóng góp cụ thểPhải đọc cả loạt bài mới ráp lại được một phát hiện trọn vẹn
Khai báo với ban biên tậpTác giả nêu rõ trong thư gửi tổng biên tập rằng nghiên cứu là một phần của chương trình nghiên cứu lớn hơn, có dẫn các bài liên quanKhông khai báo, để ban biên tập tự phát hiện qua phản biện hoặc sau khi xuất bản

ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) gọi nhóm hành vi này là "overlapping publications" trong khuyến nghị chính thức, và yêu cầu tác giả phải minh bạch với biên tập viên về bất kỳ bản thảo nào có nội dung liên quan đã công bố hoặc đang xét duyệt ở nơi khác — không chờ ban biên tập tự phát hiện qua kiểm tra trùng lặp.

Ba dạng liên quan dễ nhầm lẫn: tự đạo văn, salami slicing, công bố trùng lặp ​

Ba hành vi này thường bị gộp chung thành "tự sao chép", nhưng cơ chế vi phạm khác nhau và cách xử lý của ban biên tập cũng khác nhau.

Hành viĐối tượng bị tác độngVí dụ minh họa (giả định)Mức độ nghiêm trọng theo COPE
Tự đạo văn (self-plagiarism / text recycling)Câu chữ, đoạn vănCopy nguyên văn 2 trang phần tổng quan tài liệu từ bài báo A sang bài báo BTrung bình — tùy tỷ lệ và vị trí đoạn trùng
Salami slicingCách chia dữ liệuTách một khảo sát 500 người thành 3 bài, mỗi bài chỉ phân tích 1 biến, không bài nào đủ ý nghĩa độc lậpTrung bình đến cao — tùy mức độ chồng chéo đóng góp
Công bố trùng lặp (duplicate publication)Toàn bộ nội dungGửi cùng một bản thảo, cùng kết quả, cho hai tạp chí khác nhau mà không khai báoCao — có thể dẫn đến rút cả hai bài

Ba hành vi có thể xảy ra đồng thời: một loạt bài salami slicing thường đi kèm tự đạo văn ở phần Phương pháp vì dữ liệu gốc giống hệt nhau. Đây là lý do khi một ban biên tập phát hiện một trong ba dấu hiệu, quy trình xử lý theo lưu đồ của COPE thường yêu cầu rà cả ba khả năng cùng lúc, không xử lý tách rời từng dấu hiệu.

Vì sao vấn đề này đặc biệt phổ biến với nghiên cứu sinh Việt Nam? ​

Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT (Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, Bộ GD&ĐT, ban hành ngày 28/6/2021) yêu cầu nghiên cứu sinh phải công bố kết quả nghiên cứu của luận án trên tạp chí khoa học hoặc kỷ yếu hội thảo có phản biện trước khi bảo vệ — số lượng và loại hình công bố tối thiểu do từng cơ sở đào tạo quy định chi tiết theo từng ngành.

Áp lực có công bố trước hạn bảo vệ tạo ra động cơ trực tiếp cho salami slicing: một NCS có một bộ dữ liệu đủ cho một bài chất lượng cao, nhưng chia thành hai hoặc ba bài để "chắc suất" đủ số lượng công bố tối thiểu. Điều này khác với tình huống một chương trình nghiên cứu lớn thực sự sinh ra nhiều câu hỏi độc lập — trường hợp sau hoàn toàn hợp lệ, trường hợp trước là vi phạm liêm chính dù xuất phát từ áp lực hành chính chứ không phải ý đồ gian lận.

Tình huống thực tế (giả định, tổng hợp từ mô hình phổ biến trong nghiên cứu khoa học xã hội và kỹ thuật tại Việt Nam): một NCS hoàn thành khảo sát 400 người cho luận án về hành vi tiêu dùng. Thay vì viết một bài phân tích đầy đủ mô hình cấu trúc (SEM) với toàn bộ biến, NCS tách thành bài 1 (chỉ phân tích độ tin cậy thang đo), bài 2 (chỉ phân tích tương quan giữa hai biến), bài 3 (mô hình đầy đủ) — cả ba bài dùng chung một bộ dữ liệu, chung phần Phương pháp gần như nguyên văn, và không bài nào dẫn chéo hai bài còn lại. Đây là dấu hiệu salami slicing điển hình: bài 1 và bài 2 thực chất chỉ là các bước phân tích trung gian của bài 3, không phải phát hiện độc lập.

Cách xử lý đúng trong tình huống này: gộp bài 1 và bài 2 thành phần kiểm định sơ bộ (preliminary analysis) trong bài 3, hoặc nếu ban biên tập yêu cầu tách do giới hạn dung lượng, phải dẫn chéo rõ ràng và nêu trong thư gửi tổng biên tập rằng đây là một phần của chương trình nghiên cứu lớn hơn.

Cách khai báo đúng khi tái sử dụng dữ liệu hoặc nội dung của chính mình ​

Khai báo minh bạch là ranh giới quyết định giữa "phát triển hợp lệ từ luận án" và "vi phạm liêm chính xuất bản" — cùng một hành vi tái sử dụng có thể được chấp nhận hoặc bị từ chối tùy vào việc có khai báo hay không.

Quy trình khai báo khi gửi bài thứ hai, thứ ba từ cùng một luận án:

  1. Nêu rõ trong thư gửi tổng biên tập (cover letter) rằng nghiên cứu là một phần của luận án/chương trình nghiên cứu lớn hơn, dẫn tên các bài báo liên quan đã công bố hoặc đang xét duyệt.
  2. Trích dẫn chéo giữa các bài trong phần Giới thiệu hoặc Phương pháp, ví dụ: "Quy trình thu thập dữ liệu được mô tả chi tiết trong [tên bài trước], nghiên cứu này tập trung phân tích..." thay vì copy nguyên văn phần Phương pháp.
  3. Nêu rõ trong luận văn/luận án phần nào đã được công bố thành bài báo riêng — nhiều cơ sở đào tạo yêu cầu mục này trong lời cam đoan hoặc phần đầu chương liên quan; cách viết đúng cấu trúc và nội dung của trang lời cam đoan có trong bài cách viết lời cam đoan, lời cảm ơn trong luận văn.
  4. Diễn giải lại (không copy) phần Phương pháp khi nội dung đã xuất bản ở bài trước, chỉ giữ nguyên văn các định nghĩa biến hoặc công thức không thể diễn đạt khác đi.
  5. Đối chiếu đủ 4 tiêu chí đóng góp tác giả của ICMJE cho từng bài tách ra — nếu một bài chỉ là "cắt" từ bài khác mà không có phân tích mới, rất có thể không đủ đóng góp độc lập để đứng thành một bài riêng.

Bước 1 và 2 là nơi đa số NCS bỏ sót nhất trong thực tế, vì tâm lý phổ biến là "đằng nào cũng dữ liệu của mình, không cần nói với ban biên tập" — đây chính là điểm khác biệt giữa tái sử dụng hợp lệ (có khai báo) và vi phạm (giấu diếm), không phải bản chất việc dùng lại dữ liệu.

Tòa soạn phát hiện tự đạo văn, salami slicing bằng cách nào? ​

Cơ chế phát hiện khác nhau đáng kể giữa hai hành vi, và hiểu đúng cơ chế giúp NCS biết vì sao "chỉnh sửa vài từ" không phải cách xử lý an toàn.

Với tự đạo văn, hệ thống Similarity Check của Crossref (dùng công cụ iThenticate) so khớp bản thảo mới với toàn bộ kho lưu trữ bài đã xuất bản, bao gồm cả các bài trước đó của chính tác giả — khác với một số công cụ kiểm tra trùng lặp dành cho luận văn cấp trường có thể không tích hợp đầy đủ kho dữ liệu này. Nghĩa là một đoạn trùng với chính bài báo cũ của mình vẫn hiện lên trong báo cáo trùng lặp gửi cho biên tập viên, không được "miễn trừ" chỉ vì cùng tác giả.

Với salami slicing, phát hiện khó hơn nhiều vì phần mềm trùng lặp không đọc được "ý nghĩa khoa học" của việc chia dữ liệu — dấu hiệu chủ yếu đến từ người phản biện nhận ra cùng một bộ mẫu, cùng thời gian thu thập, cùng công cụ đo xuất hiện lặp lại ở nhiều bài của cùng tác giả, hoặc từ chính biên tập viên khi tra cứu hồ sơ công bố trước đó của tác giả qua ORCID iD.

ORCID iD (Open Researcher and Contributor ID) là mã định danh số duy nhất, miễn phí, gắn với một nhà nghiên cứu trong suốt sự nghiệp, cho phép các hệ thống biên tập tạp chí tra cứu toàn bộ lịch sử công bố của một tác giả chỉ bằng một mã số — ngày càng nhiều tạp chí quốc tế yêu cầu bắt buộc khi nộp bài.

Hệ quả thực tế: việc "ẩn" các bài công bố trước bằng cách không liệt kê trong hồ sơ cá nhân gửi kèm bản thảo ngày càng khó khả thi khi ban biên tập có thể tra cứu độc lập qua ORCID, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào khai báo tự nguyện của tác giả.

Checklist tự kiểm tra trước khi gửi bài thứ hai, thứ ba từ cùng một luận án ​

Rà theo thứ tự trước khi nộp bản thảo cho tạp chí:

  • [ ] Câu hỏi nghiên cứu của bài này khác biệt rõ ràng với các bài đã công bố từ cùng luận án, không phải một bước phân tích trung gian bị tách ra
  • [ ] Người chỉ đọc riêng bài này vẫn hiểu trọn một đóng góp cụ thể, không cần đọc thêm bài khác mới ráp lại được kết luận
  • [ ] Phần Phương pháp đã được diễn giải lại, không copy nguyên văn đoạn dài từ bài đã xuất bản trước
  • [ ] Đã dẫn chéo các bài liên quan trong phần Giới thiệu hoặc Phương pháp của bài mới
  • [ ] Đã nêu rõ trong thư gửi tổng biên tập rằng nghiên cứu là một phần của luận án/chương trình nghiên cứu lớn hơn
  • [ ] Danh sách tác giả và vai trò đóng góp đối chiếu đủ 4 tiêu chí ICMJE cho riêng bài này, không mặc định giữ nguyên như bài trước
  • [ ] Đã kiểm tra tỷ lệ trùng lặp bằng công cụ có kho dữ liệu đối chiếu được cả bài đã xuất bản của chính mình, ví dụ Kiểm Tra Tài Liệu, trước khi nộp
  • [ ] Đã đọc quy chế liêm chính khoa học hoặc quy chế đào tạo tiến sĩ của cơ sở đào tạo về yêu cầu công bố tối thiểu và cách tính bài hợp lệ

Câu hỏi thường gặp ​

Tự đạo văn có bị coi là vi phạm liêm chính khoa học nghiêm trọng như đạo văn thông thường không? ​

Có, dù cơ chế khác nhau. Tự đạo văn không chiếm dụng trí tuệ của người khác nhưng vẫn làm sai lệch bức tranh về mức đóng góp mới của một công trình, và có thể kèm vi phạm bản quyền nếu nội dung tái sử dụng đã thuộc quyền của một nhà xuất bản khác qua thỏa thuận chuyển giao bản quyền. COPE xếp cả tự đạo văn và đạo văn thông thường vào nhóm vi phạm cần xử lý bằng quy trình chính thức, chi tiết về các dạng vi phạm liêm chính khác có trong bài liêm chính khoa học là gì.

Một luận án có thể tách thành bao nhiêu bài báo là hợp lý? ​

Không có con số cố định — phụ thuộc vào số câu hỏi nghiên cứu độc lập thực sự có trong luận án. Nguyên tắc kiểm tra: nếu phải đọc hết cả loạt bài mới hiểu được một phát hiện trọn vẹn, đó là dấu hiệu salami slicing; nếu mỗi bài đứng độc lập vẫn truyền tải được một đóng góp cụ thể, việc tách bài là hợp lệ.

Dùng lại số liệu khảo sát cũ cho một bài báo mới có luôn là vi phạm không? ​

Không, nếu khai báo rõ nguồn dữ liệu đã dùng ở đâu và bài mới thực hiện phân tích mới, có ý nghĩa khoa học độc lập trên cùng bộ dữ liệu đó — đây là thực hành phổ biến và hợp lệ trong nghiên cứu định lượng (secondary data analysis). Vi phạm xảy ra khi trình bày lại cùng một phân tích, cùng kết luận như thể là phát hiện mới.

Phần mềm kiểm tra trùng lặp có phát hiện được tự đạo văn không? ​

Có, nếu công cụ đó có kho dữ liệu đối chiếu bao gồm các bài đã xuất bản trước đó của chính tác giả — hệ thống Similarity Check của Crossref dùng cho tạp chí quốc tế làm được điều này. Một số công cụ kiểm tra trùng lặp cấp trường cho luận văn có thể không tích hợp đầy đủ kho dữ liệu bài báo quốc tế, nên không phải lúc nào cũng phát hiện được tự đạo văn giữa luận án và bài báo đã công bố.

Đã ký chuyển giao bản quyền cho tạp chí thì có còn được dùng lại nội dung của chính mình không? ​

Được, nhưng có giới hạn. Chuyển giao bản quyền (copyright transfer) trao quyền tái bản nguyên văn cho nhà xuất bản, nên tác giả cần diễn giải lại (không copy nguyên văn) khi trình bày lại nội dung tương tự ở nơi khác, đặc biệt là các đoạn dài như phần Phương pháp. Ý tưởng, dữ liệu gốc và phát hiện khoa học vẫn thuộc về tác giả và có thể được trích dẫn, phát triển tiếp ở công trình sau.

Salami slicing có ảnh hưởng đến điều kiện bảo vệ luận án không? ​

Có thể, tùy quy định của cơ sở đào tạo. Nếu các bài công bố dùng để đủ điều kiện bảo vệ theo Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT bị phát hiện là salami slicing từ cùng một nội dung, hội đồng có thể yêu cầu bổ sung công bố khác đủ tiêu chuẩn độc lập, làm chậm tiến độ bảo vệ.

UniDoc có giúp gì khi cần trình bày nhiều bài báo từ cùng một luận án? ​

UniDoc hỗ trợ phần kiểm soát được bằng công cụ: thể thức bài báo khóa cứng theo từng chuẩn tạp chí, trích dẫn tự động theo APA/IEEE/Vancouver để dẫn chéo chính xác giữa các bài, và kiểm tra trùng lặp, chính tả, văn phong ngay trong lúc soạn thảo. Việc đánh giá một bài có đủ đóng góp độc lập để tách riêng hay không vẫn thuộc trách nhiệm học thuật của tác giả và người hướng dẫn. Xem thêm tại UniDoc — trình soạn thảo văn bản online đúng chuẩn thể thức và UniDoc là gì? Trình soạn thảo văn bản theo chuẩn.

Tóm tắt ​

  • Tự đạo văn tác động lên câu chữ (dùng lại nội dung đã công bố không khai báo); salami slicing tác động lên cách chia dữ liệu (tách một nghiên cứu thành nhiều bài không đủ đóng góp độc lập) — hai hành vi khác cơ chế nhưng thường xảy ra cùng nhau.
  • Sau khi ký chuyển giao bản quyền cho tạp chí, dùng lại nguyên văn đoạn dài của chính mình có thể vi phạm bản quyền nhà xuất bản, không chỉ vấn đề liêm chính.
  • Tách một luận án thành nhiều bài là hợp lệ khi mỗi bài có câu hỏi nghiên cứu và đóng góp độc lập; là salami slicing khi phải đọc cả loạt bài mới hiểu trọn một phát hiện.
  • Khai báo minh bạch với tổng biên tập và dẫn chéo giữa các bài là ranh giới quyết định giữa phát triển hợp lệ từ luận án và vi phạm liêm chính xuất bản.
  • Similarity Check của Crossref đối chiếu được cả bài đã xuất bản của chính tác giả; ORCID iD giúp ban biên tập tra cứu độc lập lịch sử công bố, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào khai báo tự nguyện.
  • Áp lực công bố tối thiểu trước khi bảo vệ theo Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT là động cơ phổ biến dẫn đến salami slicing ở nghiên cứu sinh Việt Nam, dù xuất phát từ áp lực hành chính chứ không phải ý đồ gian lận.

Nguồn tham khảo: Committee on Publication Ethics (COPE, thành lập 1997) — lưu đồ xử lý công bố trùng lặp, chia nhỏ công bố; ICMJE Recommendations — mục "Overlapping Publications" và bốn tiêu chí đóng góp tác giả; Šupak Smolčić, V. (2013), "Salami publication: definitions and examples", Biochemia Medica; Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT — Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ (Bộ GD&ĐT, 2021); ORCID — hệ thống định danh tác giả nghiên cứu. Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất: