Dùng ảnh, bảng số liệu từ nguồn khác trong luận văn: khi nào cần xin phép, khi nào chỉ cần trích dẫn ​

Trong đa số trường hợp, dùng lại hình vẽ, bảng số liệu từ nguồn khác trong luận văn chỉ cần trích dẫn đúng chuẩn — ghi "Nguồn: [tác giả, năm]" dưới hình/bảng và đưa tài liệu đó vào danh mục tham khảo. Đây là yêu cầu liêm chính học thuật, áp dụng cho mọi trường hợp không có ngoại lệ. Xin phép bằng văn bản chỉ phát sinh thêm khi người viết sao chép nguyên vẹn (không tự vẽ lại) một hình ảnh hoặc bảng số liệu còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, và luận văn sẽ được công bố công khai — nộp lưu chiểu thư viện số, đăng tạp chí — chứ không chỉ nộp bản in nội bộ cho hội đồng.

Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc

Trích dẫn học thuật và bản quyền pháp lý — hai lớp quy tắc khác nhau ​

Trích dẫn học thuật (academic citation) và bản quyền pháp lý (copyright) là hai hệ quy tắc độc lập, áp dụng đồng thời nhưng không thay thế nhau. Nhầm lẫn phổ biến nhất của người viết luận văn là nghĩ rằng ghi nguồn đầy đủ đồng nghĩa với việc đã "an toàn" về mọi mặt.

Trích dẫn học thuật là nghĩa vụ ghi nhận công lao trí tuệ của tác giả gốc, xuất phát từ chuẩn mực liêm chính khoa học; bản quyền là quyền tài sản và quyền nhân thân của tác giả đối với tác phẩm, được pháp luật bảo hộ độc lập với việc người dùng có ghi nguồn hay không — Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2022).

Sự khác biệt cụ thể:

Tiêu chíTrích dẫn học thuậtBản quyền pháp lý
Áp dụng khi nàoMọi trường hợp dùng ý tưởng, số liệu, hình ảnh của người khácChỉ khi sao chép nguyên vẹn tác phẩm còn trong hạn bảo hộ
Vi phạm nếu bỏ quaBị coi là đạo văn, lỗi liêm chính học thuậtXâm phạm quyền tác giả, có thể bị xử lý theo Luật Sở hữu trí tuệ
Cách xử lýGhi "Nguồn: ..." + đưa vào danh mục tham khảoCó thể cần xin phép bằng văn bản trước khi dùng
Cơ quan xử lýHội đồng, phòng đào tạo (nội bộ trường)Tòa án, thanh tra chuyên ngành sở hữu trí tuệ (nếu có khiếu nại)

Một hình vẽ được trích dẫn nguồn đầy đủ theo đúng chuẩn APA hay IEEE vẫn có thể vi phạm bản quyền nếu đó là bản sao nguyên vẹn một tác phẩm còn bảo hộ mà chưa được phép sử dụng lại. Ngược lại, phần lớn số liệu và hình ảnh dùng trong luận văn — bảng do tác giả tự khảo sát, biểu đồ tự vẽ lại từ số liệu công khai — chưa bao giờ chạm đến lớp quy tắc bản quyền, chỉ cần xử lý đúng lớp trích dẫn học thuật đã nêu trong bài cách trình bày bảng biểu, hình vẽ, công thức trong luận văn.

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định gì về việc dùng lại tác phẩm của người khác? ​

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2022, có hiệu lực từ 01/01/2023) và Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều về quyền tác giả là hai văn bản nền cho vấn đề này. Luật quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép nhưng phải đáp ứng điều kiện cụ thể, thường được gọi chung là "trích dẫn hợp lý".

Bốn điều kiện để một trích dẫn được coi là "hợp lý" theo tinh thần của luật:

  1. Chỉ trích dẫn một phần, không sao chép toàn bộ tác phẩm — một luận văn dùng lại một hình, một bảng từ một cuốn sách hoặc bài báo thỏa điều kiện này; sao chép cả một chương sách thì không.
  2. Dùng để minh họa, bình luận trong công trình của chính mình, không phải mục đích thương mại độc lập.
  3. Không làm sai lệch ý của tác giả gốc — trích đúng ngữ cảnh, không cắt xén khiến người đọc hiểu sai.
  4. Ghi rõ tên tác giả và nguồn gốc tác phẩm — đây chính là điểm giao giữa yêu cầu pháp lý và yêu cầu học thuật: một trích dẫn ghi nguồn đúng chuẩn APA/IEEE đồng thời thỏa điều kiện pháp lý này.

Tác phẩm khoa học, văn học được bảo hộ quyền tác giả trong suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo sau khi tác giả qua đời; riêng tác phẩm nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh có thời hạn bảo hộ 75 năm kể từ khi công bố lần đầu — Điều 27, Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam.

Điểm cần lưu ý: luật không đặt ra ngưỡng số lượng cụ thể (bao nhiêu hình, bao nhiêu % nội dung) để xác định "hợp lý" — khác với ngưỡng tỷ lệ trùng lặp có barem rõ ràng tại nhiều trường đã nêu trong bài đạo văn là gì, ngưỡng trùng lặp bao nhiêu là chấp nhận được. Việc đánh giá "hợp lý" phụ thuộc vào bối cảnh sử dụng cụ thể, và với hầu hết luận văn chỉ nộp phục vụ đào tạo, rủi ro tranh chấp bản quyền trên thực tế rất thấp so với rủi ro về liêm chính học thuật.

Bốn nhóm nguồn hình, bảng số liệu thường gặp trong luận văn ​

Cách xử lý khác nhau tùy nhóm nguồn gốc của hình, bảng — đây là điểm nhiều sinh viên bỏ qua vì mặc định "cứ ghi nguồn là xong" cho mọi trường hợp.

Nhóm nguồnVí dụYêu cầu học thuậtYêu cầu bản quyền
Tự vẽ lại theo số liệu người khácBiểu đồ tự vẽ từ số liệu trong một bài báoGhi "Nguồn: dựa theo [tác giả, năm]"Không phát sinh — hình vẽ là tác phẩm phái sinh của người viết
Sao chép/chụp nguyên hình từ sách, bài báoChụp nguyên mô hình nghiên cứu từ một luận án khácGhi "Nguồn: [tác giả, năm]", đưa vào danh mục tham khảoCó thể cần xin phép nếu còn hạn bảo hộ và luận văn công bố rộng
Dữ liệu, hình từ tổ chức quốc tế, cơ quan nhà nướcSố liệu Tổng cục Thống kê, biểu đồ của Ngân hàng Thế giới (World Bank), WHOGhi nguồn tổ chức, năm công bốThường miễn phí sử dụng học thuật, theo đúng điều khoản giấy phép dữ liệu mở của tổ chức đó
Ảnh từ ngân hàng ảnh, kho ảnh có giấy phépẢnh minh họa từ kho ảnh gắn giấy phép Creative CommonsGhi nguồn theo yêu cầu của giấy phépTùy loại giấy phép cụ thể (xem mục dưới)

Với nhóm ảnh gắn giấy phép Creative Commons — hình thức cấp phép mở phổ biến trên nhiều kho ảnh và trang chia sẻ dữ liệu học thuật — điều kiện sử dụng khác nhau theo từng loại giấy phép:

  • CC BY: được dùng tự do, kể cả mục đích thương mại, miễn ghi tên tác giả.
  • CC BY-SA: như CC BY, nhưng tác phẩm phái sinh phải giữ cùng loại giấy phép.
  • CC BY-NC: chỉ được dùng cho mục đích phi thương mại — luận văn học thuật thường thỏa điều kiện này, nhưng nếu sau đó bài được đăng tạp chí có thu phí, cần đọc lại điều khoản.
  • CC0: tác giả từ bỏ hoàn toàn quyền, dùng tự do không cần ghi nguồn, dù ghi nguồn vẫn là thực hành học thuật tốt.

Số liệu thống kê nhà nước công khai (Tổng cục Thống kê, các bộ ngành) và dữ liệu mở của tổ chức quốc tế (World Bank Open Data, WHO) thường được công bố theo giấy phép mở tương đương CC BY, cho phép sử dụng lại trong nghiên cứu học thuật miễn ghi rõ nguồn và năm công bố — nhưng cần kiểm tra điều khoản cụ thể ghi trên trang nguồn tại thời điểm tải dữ liệu, vì điều khoản có thể thay đổi giữa các lần cập nhật.

Khi nào bắt buộc phải xin phép tác giả hoặc nhà xuất bản bằng văn bản? ​

Xin phép bằng văn bản trở thành bắt buộc khi đồng thời thỏa cả ba điều kiện sau — thiếu một trong ba, rủi ro pháp lý giảm đáng kể dù vẫn nên cân nhắc:

  1. Sao chép nguyên vẹn, không phải vẽ lại hay tổng hợp diễn giải — ví dụ chụp nguyên một sơ đồ quy trình phức tạp từ sách giáo trình thay vì vẽ lại bằng công cụ riêng.
  2. Tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ — phần lớn sách, bài báo xuất bản trong vài chục năm gần đây đều còn hạn bảo hộ theo Điều 27 đã nêu ở trên.
  3. Luận văn sẽ được công bố công khai — nộp lưu chiểu tại thư viện số của trường hoặc Thư viện Quốc gia Việt Nam, đăng lại thành bài báo, hoặc công khai toàn văn trên internet. Đây là điểm khác biệt quan trọng: luận văn chỉ nộp bản in nội bộ để hội đồng chấm, không công bố rộng, rủi ro tranh chấp bản quyền trên thực tế thấp hơn nhiều so với luận văn được số hóa và công khai toàn văn — dù về nguyên tắc pháp lý, hành vi sao chép đã xảy ra ngay khi đưa vào bản thảo, không phụ thuộc việc có công bố hay chưa.

Nhiều cơ sở đào tạo tại Việt Nam hiện yêu cầu nộp bản luận văn điện tử để đưa vào thư viện số sau khi bảo vệ — quy trình này về bản chất là một hình thức "công bố" theo nghĩa của Luật Sở hữu trí tuệ, khác với việc chỉ nộp bản in để lưu tại khoa. Người viết cần xác nhận với phòng đào tạo trường mình luận văn có được số hóa công khai toàn văn hay không trước khi quyết định mức độ cẩn trọng cần thiết với các hình ảnh sao chép nguyên vẹn.

Cách xin phép sử dụng và ghi chú nguồn khi đã được cấp phép ​

Quy trình xin phép sử dụng lại hình ảnh, bảng số liệu có bản quyền gồm ba bước cơ bản, áp dụng tương tự cách xin phép sử dụng tài liệu không công khai đã nêu trong bài trích dẫn nguồn thứ cấp trong luận văn:

  1. Xác định người giữ quyền — với sách, thường là nhà xuất bản chứ không phải tác giả; với bài báo tạp chí, thường là đơn vị xuất bản tạp chí (publisher) chứ không phải tác giả bài báo.
  2. Gửi yêu cầu qua kênh chính thức — hầu hết nhà xuất bản lớn có mục "Permissions" hoặc "Rights and Permissions" trên website, một số dùng dịch vụ trung gian cấp phép; nêu rõ mục đích sử dụng (luận văn học thuật, không thương mại), phạm vi công bố dự kiến.
  3. Chờ phản hồi bằng văn bản — thời gian phản hồi thực tế thường kéo dài nhiều tuần, người viết cần chủ động gửi yêu cầu sớm ngay khi xác định sẽ dùng hình đó, không đợi đến giai đoạn hoàn thiện bản thảo cuối.

Khi đã được cấp phép, chuẩn APA Publication Manual ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019) quy định cách ghi chú "copyright attribution" ngay dưới hình hoặc bảng, tách biệt với dòng "Nguồn" thông thường:

text
Ghi chú. Từ [Tên tác phẩm gốc] (trang X), của [Tác giả], năm, [Nhà xuất bản].
Bản quyền [năm] thuộc về [chủ sở hữu bản quyền]. Sử dụng lại có sự cho phép.

Khi tái sử dụng một hình ảnh hoặc bảng số liệu có bản quyền đã được cấp phép, tác giả phải ghi chú nguồn gốc đầy đủ kèm dòng xác nhận đã được phép sử dụng lại (reprinted/adapted with permission) — APA Publication Manual, ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019).

Không có giấy phép bằng văn bản thì không được ghi cụm "with permission" dù có ghi nguồn đầy đủ — đây là hai việc khác nhau: ghi nguồn thỏa điều kiện trích dẫn hợp lý, còn cụm "with permission" chỉ xuất hiện khi thực sự đã xin phép.

Sai lầm thường gặp của sinh viên Việt Nam khi dùng lại hình, bảng số liệu ​

Bốn tình huống lặp lại nhiều nhất trong thực tế hướng dẫn luận văn tại Việt Nam:

  1. Chụp màn hình biểu đồ từ báo cáo PDF rồi dán thẳng vào luận văn, không ghi nguồn — vì nghĩ "chỉ là hình, không phải văn bản nên không tính đạo văn". Đây vẫn là hành vi dùng dữ liệu không dẫn nguồn, bị xử lý tương đương đạo văn văn bản.
  2. Mặc định ảnh tìm được trên Google là miễn phí sử dụng — kết quả tìm kiếm ảnh không đồng nghĩa với ảnh không có bản quyền; cần kiểm tra nguồn gốc thực của ảnh (bộ lọc "Usage Rights" trên Google Images chỉ mang tính tham khảo, không thay thế việc đọc điều khoản license tại nguồn gốc).
  3. Dùng bản đồ hành chính, sơ đồ quy hoạch từ một công ty bản đồ thương mại mà không ghi nguồn — nhóm hình này thường có bản quyền riêng biệt với bản quyền của báo cáo chứa nó, dễ bị bỏ sót khi người viết chỉ để ý đến nguồn báo cáo.
  4. Đưa nguyên bảng số liệu tài chính, logo của một doanh nghiệp vào luận văn công bố công khai mà chưa hỏi ý kiến — khác với dữ liệu thống kê nhà nước công khai, số liệu nội bộ doanh nghiệp dù được cung cấp để làm nghiên cứu vẫn cần thỏa thuận rõ về việc có được công bố công khai trong bản luận văn số hóa hay không.

Những tình huống này khác về bản chất với lỗi paraphrase không đúng cách đã nêu trong bài cách paraphrase đúng cách để tránh đạo văn — paraphrase xử lý vấn đề diễn đạt lại ý tưởng bằng ngôn từ khác, còn hình ảnh và bảng số liệu nguyên vẹn không thể "diễn đạt lại" theo cách tương tự, chỉ có hai lựa chọn: trích dẫn nguồn kèm xin phép nếu cần, hoặc tự tạo lại từ đầu.

Checklist trước khi nộp luận văn có dùng hình, bảng từ nguồn khác ​

  • [ ] Đã phân loại từng hình, bảng theo 4 nhóm nguồn nêu trên
  • [ ] Hình tự vẽ lại từ số liệu người khác đã ghi "Nguồn: dựa theo [tác giả, năm]"
  • [ ] Hình/bảng sao chép nguyên vẹn đã ghi nguồn đầy đủ và đưa vào danh mục tham khảo
  • [ ] Đã xác nhận với phòng đào tạo luận văn có bị số hóa công khai toàn văn sau bảo vệ hay không
  • [ ] Với hình còn hạn bảo hộ, sao chép nguyên vẹn và sẽ công bố công khai — đã gửi yêu cầu xin phép nhà xuất bản/tác giả
  • [ ] Ảnh từ kho ảnh có giấy phép đã kiểm tra đúng loại giấy phép (CC BY, CC BY-NC, CC0...) và ghi nguồn theo đúng yêu cầu
  • [ ] Số liệu nội bộ doanh nghiệp/tổ chức cung cấp cho nghiên cứu đã có xác nhận đồng ý công bố trong luận văn
  • [ ] Không còn hình nào ghi cụm "with permission" mà chưa thực sự có văn bản cho phép

Câu hỏi thường gặp ​

Chụp lại một biểu đồ từ bài báo khoa học rồi dán vào luận văn có bị coi là đạo văn không? ​

Có, nếu không ghi nguồn. Dùng dữ liệu, hình ảnh của người khác mà không dẫn nguồn là một dạng đạo văn dữ liệu, bị xử lý tương đương đạo văn văn bản. Cách xử lý đúng: ghi "Nguồn: [tác giả, năm]" ngay dưới hình và đưa tài liệu đó vào danh mục tham khảo.

Tự vẽ lại biểu đồ theo số liệu của người khác có cần xin phép không? ​

Không cần xin phép, vì hình vẽ lại là tác phẩm phái sinh do chính người viết tạo ra. Vẫn bắt buộc ghi nguồn số liệu gốc bằng cụm "Nguồn: dựa theo [tác giả, năm]" để thỏa yêu cầu trích dẫn học thuật.

Ảnh có giấy phép Creative Commons có cần ghi nguồn không? ​

Tùy loại giấy phép. CC BY và CC BY-SA bắt buộc ghi tên tác giả gốc; CC BY-NC thêm điều kiện chỉ dùng phi thương mại; riêng CC0 tác giả đã từ bỏ quyền nên không bắt buộc ghi nguồn, dù ghi nguồn vẫn là thực hành học thuật được khuyến khích.

Luận văn chỉ nộp bản in nội bộ có cần lo về bản quyền hình ảnh không? ​

Rủi ro tranh chấp bản quyền trên thực tế thấp hơn nhiều so với luận văn công bố công khai toàn văn, nhưng yêu cầu trích dẫn học thuật (ghi nguồn) vẫn áp dụng đầy đủ trong mọi trường hợp, không phụ thuộc việc có công bố rộng hay không.

Số liệu của Tổng cục Thống kê có được dùng tự do trong luận văn không? ​

Được, với điều kiện ghi rõ nguồn (tên cơ quan, năm công bố) theo đúng điều khoản sử dụng ghi trên trang nguồn dữ liệu tại thời điểm tải về. Số liệu thống kê nhà nước công khai thường không đòi hỏi xin phép trước khi sử dụng cho mục đích nghiên cứu, giáo dục.

Xin phép sử dụng hình ảnh từ nhà xuất bản mất bao lâu? ​

Không có mốc thời gian cố định, nhưng thực tế thường kéo dài vài tuần tùy quy trình nội bộ của từng nhà xuất bản. Người viết nên gửi yêu cầu ngay khi xác định sẽ dùng hình đó, thay vì đợi đến giai đoạn hoàn thiện bản thảo cuối mới xin phép.

UniDoc có hỗ trợ ghi chú nguồn cho hình, bảng sao chép có bản quyền không? ​

UniDoc hỗ trợ chèn dòng "Nguồn: ..." theo đúng vị trí chuẩn (dưới bảng, dưới hình) và tự đồng bộ định dạng với toàn bộ tài liệu. Với hình đã được cấp phép sử dụng lại, người viết nhập tay dòng ghi chú bản quyền đầy đủ (bao gồm cụm "with permission") do đây là thông tin pháp lý cụ thể theo từng giấy phép, không thể tự động hóa.

Tóm tắt ​

  • Trích dẫn học thuật (ghi nguồn) áp dụng cho mọi hình, bảng lấy từ nguồn khác; xin phép bản quyền chỉ bắt buộc thêm khi sao chép nguyên vẹn, tác phẩm còn hạn bảo hộ, và luận văn công bố công khai.
  • Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi, bổ sung 2022) cho phép "trích dẫn hợp lý" không cần xin phép nếu chỉ trích một phần, dùng để minh họa, không sai lệch ý gốc và ghi rõ nguồn.
  • Bốn nhóm nguồn cần xử lý khác nhau: tự vẽ lại, sao chép nguyên vẹn, dữ liệu tổ chức quốc tế/nhà nước, ảnh có giấy phép Creative Commons.
  • Xin phép cần thực hiện sớm qua kênh "Permissions" của nhà xuất bản, và chỉ ghi cụm "with permission" khi thực sự có văn bản cho phép.
  • Sai lầm phổ biến nhất: chụp màn hình biểu đồ không ghi nguồn, mặc định ảnh trên Google là miễn phí, bỏ sót bản quyền riêng của bản đồ/sơ đồ thương mại.

Nguồn tham khảo: Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2022); Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan; APA Publication Manual, ấn bản thứ 7 (American Psychological Association, 2019); Creative Commons — điều khoản các loại giấy phép (creativecommons.org). Biên soạn bởi đội ngũ UniDoc.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất: